ରାମଙ୍କ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣା ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, “ଯଥାସ୍ଥିତ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଧର୍ମମୟ ରାଘବ ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ବଡ଼ ଧନୁ ଉଠାଇ, ତାହାକୁ ଟାଣି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ— “ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ସହିତ ଦୁଷ୍କର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ନିୟମିତ, ତପସ୍ୟୀ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିଛୁ— ତାହେଲେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଛ? ଧନୁ ଓ ବାଣ ନେଇ, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଏସ୍ତାମି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ। ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ; ତୁମେ ପଛକୁ ଫିରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଜୀବନକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ଓ ରାତିରେ ଘୁଡ଼ିବା ରାକ୍ଷସମାନେ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଚୌଦ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ରାକ୍ଷସମାନେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଦ୍ଧା ଦେଇ, ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ରକ୍ତ ଅଂକିତ ଚକ୍ଷୁ, ରାମଙ୍କ ରକ୍ତାଳ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ, ମିଛ ମିଠାସରେ କହିଲେ— “ତୁମେ ଆମ ନାଥ ଖରଙ୍କ ରୋଷକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆମ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିବ। ଏକା ହେଇ ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ତୁମେ କେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି? ଆମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦୂର, ସାମ୍ନା କରି ପାରିବୁ ନାହିଁ। ଏହି ଗଦା, ବାଣ, ଓ ଶୁଳ ଆମ ହାତରୁ ଫିଙ୍ଗିବାରେ, ତୁମର ଜୀବନ, ଶକ୍ତି, ଓ ଧନୁ ନଷ୍ଟ ହେବ।" ଏପରି କହି, ଚୌଦ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ସିଧା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେମାନେ ଚୌଦ ଶୁଳ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଜୟ ରାମ ସେଗୁଡିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ବାଣରେ କାଟି ଦେଲେ। ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାରାଚ ବାଣ ଉଠାଇ, ଚୌଦ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପାଥର ମୁଣ୍ଡି ବାଣ ନେଇ, ଧନୁ ଟାଣି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଶାନା କଲେ। ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ମାନେ ଜଣେ ଚୁଆ ମାନା ଥିବା ସାପ ଭଳି; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ, ମୂଳ କଟା ଗଛର ଭଳି ଭୂମିରେ ଅପରିଚୟ ହେଲେ। ରକ୍ତରେ ନିହାତ, ବିକୃତ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ସେମାନେ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା ରୋଷରେ ଭରିଗଲେ। ସେ, ରକ୍ତ ଅଳ୍ପ ଶୁଖି ଯାଇଥିବା ଦେହରେ, ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ଭୂମିରେ ଲତା ଭଳି ଶୟାନ ହେଲେ। ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ, ଭାଇ ଖରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍କାର କରି, କନ୍ପା ଶବ୍ଦରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ମୁହଁ ଫିକା ହେଇ ଗଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଶୂର୍ପଣଖା ପଳାଇ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିହତ ଓ ନାଶ ଘଟିବା ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। ଏବେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକୂଇଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୂର୍ପଣଖା ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଖର ରୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହିଁ ଆସିଥିଲେ। “ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଏହି ଶୂର ମାଂସ ଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଇଛି—ତୁ ଏପରି ଆଉ କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛ? ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଭକ୍ତ, ଓ ଭଲ ଅଛନ୍ତି; ଯଦି ସେମାନେ ମାରାଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେବେ ନାହିଁ। ଏହା କ’ଣ? ମୁଁ ଏହାର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁ ‘ହା, ରକ୍ଷକ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛ ଓ ଭୂମିରେ ଚୁଆ ଭଳି ତିଆଡ଼ି ଯାଉଛ। ମୁଁ ରହିଛି, ତୁ ଅନାଥ ଭଳି କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଉଠ, ଉଠ! ଏପରି ଦୁଃଖ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼ିଦେ।” ଖରଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ପୋଖି, ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏବେ ମୁଁ ତୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ମୋ କାନ ଓ ନାକ କଟାଯାଇଛି, ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜିଛି, ତୁ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଛ। ତୁ ଏହି ଚୌଦ ଶୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଭୟଙ୍କର ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ହେଲେ, ସେମାନେ ତୀବ୍ର ରୋଷରେ, ଶୁଳ ଓ ଶୁଳ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବିଶ୍ୱ ମୂଳ ଉପରେ ବାଣ ଫିଙ୍ଗି ମାରାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଶୀଘ୍ର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୂମିରେ ତଳି ଯିବା ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମହା କୃତ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଗଲି। ଏହି ଭୟ, ଅଶାନ୍ତି, ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ପୁଣି ଆସିଛି, ରାତିରେ ଘୁଡ଼ିବା ରାକ୍ଷସ; ସମସ୍ତଠାରେ ଭୟ ଦେଖି, ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଛି। ଦୁଃଖ ର ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଚିନ୍ତା ର କୁମ୍ଭୀର ଓ ଭୟ ର ତରଙ୍ଗ ରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି; ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଉଦ୍ଧାର କରୁନାହିଁ? ମାଂସ ଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋ ସାହାଯ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଯଦି ତୁମେ ମୋପାଇଁ କିଛି ଦୟା, କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିଛି ଶକ୍ତି ଅଛି, ରାତିରେ ଘୁଡ଼ିବା ରାକ୍ଷସ— ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶୁଳକୁ ଦଳନ କର; ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଏହି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି; ମୋ ମତରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।" "ତୁମର ସେନା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇପାରିବ ନୁହେଁ; ତୁ ନିଜେ ନାୟକ ବୋଲି ଦାବି କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଶୂରତା ମିଥ୍ୟା।" "ଜନସ୍ଥାନରୁ ତୁମ ପରିବାର ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଅ; ନାହିଁଲେ, ଅବୁଦ୍ଧ ମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାର, ନାହିଁଲେ ତୁମ ବଂଶର ଅପମାନ ହେବ।" "ତୁମେ ଦୁଇ ମଣିଷ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୁ ମାରିପାରିବ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ଅତି କମ।