ଏକ ସମୟର କଥା, ଦଶରଥ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ଦ୍ୱିଧାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ସେ କହିଲେ— “ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି ନେଇ ନେଉଛନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ । ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ମୋ ସନ୍ତାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଅମର ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ରାକ୍ଷସ ସହ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋର ତରୁଣ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ସମର୍ଥ । ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଳଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ, ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ ମୋର ସ୍ନେହୀ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହେଲେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଓ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବି ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଘୃତ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ଦହିଉଠିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେବା ପରେ, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ତୁମେ ଆଗରୁ ଯାହା ଶପଥ କରିଛ, ଏବେ ତାହା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହାଁ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟାୟ ରଘୁବଂଶ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯଦି ଏହା ତୁମର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯେମିତି ଆସିଥିଲି, ସେମିତି ଚାଲିଯିବି; ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ତୁମେ ସୁଖୀ ଓ ସମ୍ମାନିତ ରୁହ, ଯଦିଓ ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କଲ ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ, ଯିଏ ଧୀର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ଧର୍ମର ଅବତାର ଭଳି; ଧୀର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତୁମେ ଧର୍ମକୁ କଦାପି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ରାଘବ ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମେ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯିଏ କହେ—‘ମୁଁ କରିବି’ ଏବଂ କରେ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ; ତେଣୁ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ପଠାଅ । ଯଦିଓ ସେ ଅସ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହଁ, କିନ୍ତୁ କୌଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ । ସେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜ୍ଞାନରେ ଅତୀତ, ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ । ସେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ଚର ଅଚର ମଧ୍ୟରେ କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ନା ଆଗକୁ କେହି ଜାଣିପାରିବେ । ଦେବ, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ମହାନାଗ—କେହି ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ । ପୂର୍ବେ କୃଶାଶ୍ୱ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ପ୍ରଜାପତି କନ୍ୟାମାନେ ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ଏହି ଶତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ରର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ । ଜୟା ପ୍ରାପ୍ତ ଵର ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚାଶ ପୁଅ ପ୍ରସବ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନବସେନା ନାଶ ପାଇଁ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚାଶ ଭୟଙ୍କର, ଅଜୟ, ‘ନାଶକ’ ନାମ ଧାରଣ କରିଥିବା ପୁଅ ପ୍ରସବ କଲେ । କୌଶିକପୁତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି । ଏହି ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବୃହତ୍ ସ୍ୱଳ୍ପ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ । ଏପରି ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବାରେ, ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ କିଛି ଶଙ୍କା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସେ ହୃଦୟରେ ଖୁସି ହେଇ, ରାମଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ପଠାଇବାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ । ଏହିପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ । ମାତୃ, ପିତୃ ଓ ପୂରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା । ଦଶରଥ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତେ ଉପନ୍ୟାସ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ନୀଳକମଳ ନୟନ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯିବା ବେଳେ ମୃଦୁ, ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିଲା । ଦିବ୍ୟ ଫୁଲବୃଷ୍ଟି, ଦେବଦୁନି ଓ ଶଂଖ-ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ହେଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗରେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାମ, ଯୋଧ୍ୟା ଶିର ଗଠିଆ, ଧନୁଷ୍ ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚଲିଲେ । ଦୁଇଏ ଭାଇ, କୁଏସ ଓ ଧନୁଷ୍ ହାତେ ଧରି, ଦଶ ଦିଗକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ତିନି ମୁଣ୍ଡିଆ ସର୍ପ ଭଳି ଚଲିଲେ । ଦୁଇଏ ତରୁଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଚଲିଲେ । ଦୁଇଏ ଭାଇ, ଧନୁଷ୍ ବାନ୍ଧି, କଞ୍ଚୁକ ଧାରଣ କରି, ତଳୱାର ପିଣ୍ଡରେ ଲଗାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ । ଦୁଇଏ ତରୁଣ, ଶୋଭାମୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିର୍ମଳ, ସ୍ଥାଣୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହିପରି ଆଧା ଯୋଜନା ଯିବା ପରେ ସେମାନେ ସରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।