ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଶୁଣି ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ କଥାରେ ବଡ଼ ଦକ୍ଷ, ହସି କି ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକ ଦାସୀ ହୋଇ, ମୋତେ ଏକ ଦାସର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ମୁଁ ମୋ ମହାନ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ହେ କମଳାନନ, ତୁମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ ଉଚିତ। ସେ ଧନୀ, ସଫଳ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶୁଭ୍ର କାନ୍ତି ଥିବା ମହାନ ପୁରୁଷ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଭାଡ଼ ପେଟ ଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। କାରଣ, ବିବେକଶୀଳ ପୁରୁଷମାନେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଭଲପାଇବେ କି?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୟଙ୍କର, ଭାଡ଼ ପେଟ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା, ଯିଏ ବିବେକହୀନ, ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଅତ୍ୟଧିକ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ, ସେ ଶତ୍ରୁଦଳନ ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ତାଳପତ୍ରର କୁଟିରେ ସୀତା ସହ ବସିଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ପୁରୁଣା, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଭାଡ଼ ପେଟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଧରି ରହିଛ, ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାଁ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ମାନବୀକୁ ତୁମର ସାମ୍ନାରେ ଭକ୍ଷିବି, ତାପରେ ବିପକ୍ଷିଣୀ ବିନା, ମୁଁ ତୁମ ସହ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁଞ୍ଚିବି।” ଏହିପରି କହି, ମୃଗନୟନୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ରୋହିଣୀ ଉପରେ ଝପଟିଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, କେବେ କୃର ଓ ଅଧମ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଭଳି ହେଉ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ବାଇଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଦେଖ। ଏହି କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ମତିହୀନ, ଭାଡ଼ ପେଟ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ତୁମେ ବିକଳଙ୍ଗ କର।” ରାମଙ୍କ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ସାଶକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତଳୱାର ଖିଁଚି, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ କାନ ଓ ନାକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ବିକୃତ କଣ୍ଠରେ ଚିତ୍କାର କରି, ପଛକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ବର୍ଷା ମଘ ପରି ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଅର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ। ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା, ଭୟଜନକ ଦେହ ନେଇ, ହାତ ଧରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ବିକଳଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଏକ ମେଘ ଫୁଟି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁହୁଛି ପଡ଼ିଲେ। ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ, ଦେହ ବିକୃତ, ଭୟ, ମୋହ ଓ ମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ—କିପରି ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ କିପରି ସେ ନିଜେ ବିକଳଙ୍ଗ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଉଣନିଶତମ ସର୍ଗ। ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ଏବଂ ବିକୃତ ଦେହ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ଖରା କ୍ରୋଧରେ ଦହିଉଠି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଉଠ, ଭୟ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼; କିଏ ତୁମକୁ ଏପରି କଲା ସେଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ। କିଏ ଏକ କଳା ସାପ ସହ ଖେଳିବା ପରି ଅବିବେକରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି? କିଏ ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ ତାହା ଜାଣିନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମକୁ ଦେଖି ଅତିଶୟ ବିଷ ପିଇଲା? ତୁମେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଯୋଗ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଯେଉଁଠି ଯିବା ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବା, ତଥାପି ମୃତ୍ୟୁ ସମ ଅବସ୍ଥାକୁ କିଏ ତୁମକୁ ଆଣିଦେଲା? ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଏପରି ସାହସ କରିପାରିବେ?” “ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନି ଯିଏ ମୋତେ କ୍ଷତି କରିପାରିବ, ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆଜି ମୁଁ ତାହାର ଜୀବନ ନେଇଦେବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧ ଓ ପାଣିରୁ ଦୁଧକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥାଏ। ଯାହାର ରକ୍ତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ତୀରରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ପିବିବାକୁ ଚାହିଁବ; ଯାହାର ଦେହ, ମୋର ତୀରରେ ପଡ଼ି, ଗୃଧ୍ରମାନେ ଖୁସିରେ ମାଂସ ଖାଇବେ—ସେ ମୁଁ ମାରିଦେବି। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ତାକୁ ମୋର ହାତରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଛ, କିପରି ତୁମେ ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ବିଜୟ ହେଲେ, କହ।” ଏଭଳି କ୍ରୋଧିତ ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା କନ୍ଦିକନ୍ଦି କହିଲେ, “ଦୁଇଜଣ ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର, କମଳ ନୟନ, ଛାଲ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା—ଏମାନେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ନିୟମିତ, ତପସ୍ବୀ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। ଏମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ରାଜା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦେବ କି ଦାନବ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ଦେଖିଲି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, କମଳା କଟି, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣ ମୋତେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କଲେ, ଯେପରି ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ।” “ମୋ ପ୍ରଥମ ଇଚ୍ଛା—ତୁମେ ଯଦି ତାହା ପୂରଣ କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଦିଅ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଖରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଚୌଦ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତକାଳ ପରି ଭୟଙ୍କର, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଦୁଇଁଜଣ ପୁରୁଷ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଛାଲ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଜଣେ ନାରୀ ସହ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।