ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଗଭୀର ଅଂଶରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ, ରାମଙ୍କ ଦେହର ଶୋଭା ଦେଖି ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ । ସେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ସୁନ୍ଦର, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ, ମୋର ରୂପ ଓ ଚର୍ମ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରିପାରିବେ ।” ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୌର୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରବୀଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମିଠା ହସ ହସି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ କମଳ ଚର୍ମବତୀ, ତୁମେ ଏକ ଦାସୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ମୋ ପରି ଦାସଙ୍କୁ ସ୍ବାମୀ ଭାବେ ଚାହୁଁଛ ? ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ତୁମେ ମୋର ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ଉଚିତ, ସେ ଧନୀ, ସଫଳ, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଚର୍ମବନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଥୁଳା ପେଟ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମକୁ ହିଁ ଚୟନ କରିବେ । କିଏ ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରିପାରିବ ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଥୁଳା ପେଟ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା, ତାଙ୍କର ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ । ଅତି ଆସକ୍ତିରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ସହିତ ଏକ ପତ୍ର କୁଟିରେ ବସିଥିଲେ । ଶୂର୍ପଣଖା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ପୁରୁଣା, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଥୁଳା ପେଟ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଂକୁଡି ଧରି ରଖିଛ, ମୋ ପ୍ରତି ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାଁ । ଆଜି ମୁଁ ଏହି ମାନବୀକୁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଖାଇ ଦେବି, ତେଣୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମେ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମତେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବି ।” ଏହିପରି କହି, ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା, ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୌଡ଼ି ରୋହିଣୀ ସମୀପକୁ ଗଲେ । ଏହା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, କ୍ରୁର ଓ ନିଚ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଦାପି ଲାଗି ହସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର । ଏହି କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ପ୍ରମାତ୍ତ ଓ ଥୁଳା ପେଟ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀକୁ ବିକୃତ କର ।” ଏହିପରି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଉଠାଇ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ । ତାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କଟାଯିବା ପରେ, ଭୟଙ୍କର ଶୂର୍ପଣଖା ବିକୃତ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଯେଉଁପଥେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇପଥେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲେ । ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଦନ କରୁଥିଲେ, ବର୍ଷା ମଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ । ସେ ଦେଖାକୁ ଭୟଙ୍କର, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ହାତ ଧରି, ଭୟଭୀତ ଭାବରେ ମହାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହାପରେ, ବିକୃତ ଦେହ ନେଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଆକାଶରୁ ବଜ୍ର ପଡିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ । ସେଠାରେ, ରକ୍ତରେ ଲପଟାଇ, ଭୟ, ମୂର୍ଛା ଓ ଭ୍ରମରେ ଆବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଥିବା ଏବଂ ନିଜ ବିକୃତ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ । ଏଠିଏ ଆରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଏକୋନେଶ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଖରା ରାକ୍ଷସ, ନିଜ ଭଉଣୀକୁ ଏପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେହ ବିକୃତ ଓ ରକ୍ତରେ ଲପଟାଇଥିବା ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୁରି, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଉଠ, ଭୟ ଓ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼, କିଏ ତୁମକୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଅସିଛି ସେ ସଫା କହ । କିଏ ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ବିପଦ ସହ ଖେଳିଛି ? କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ପାଶ ଗଲା ଗଲା କରି ଅବିବେକରେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି, ବିଷ ପାନ କରିଛି ? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବଳବାନ୍, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଛ, ତେବେ କିଏ ତୁମକୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି ? ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏପରି କିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ ତୁମେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଛ ? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ କିଏ ମୋତେ କ୍ଷତି କରିପାରିବ, ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧକୁ ପାଣିରୁ ବିଭକ୍ତ କରେ । ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼ିବ, ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଖାଇବେ । ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହାତରୁ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଏବେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସଫା କହ, କିପରି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲେ ?” ଏପରି କ୍ରୋଧିତ ଭାଇଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ଦୁଇ ଯୁବକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃହତ୍ କମଳ ନୟନ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ । ସେମାନେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ନିୟମିତ, ତପସ୍ବୀ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ସେମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ରାଜା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଦେବ କିମ୍ବା ଦାନବ ମୁଁ ଜଣେଇପାରିନି । ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, କମ୍ପିତ କଟି ଥିବା ଯୁବତୀକୁ ଦେଖିଲି, ସେ ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ । ସେମାନେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ।” ଏବେ ମୋର ପ୍ରଥମ ଇଚ୍ଛା — ତୁମେ ସେଠାରେ ଏହା ପୂରଣ କର; ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଦିଅ । ଏହିପରି ଶୂର୍ପଣଖା କହିଥିବା ବେଳେ, ଖରା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାର୍କିକ ଚୌଦ୍ଦ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମହାବଳଶାଳୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ।