ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ରହୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ଯାହା କୁବି କ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଉଦର ଚାପି ଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାମଙ୍କୁ ଦମ୍ଭରେ କହିଲା—“ମୁଁ ଏହି ଅପ୍ରୀତିକର ମହିଳାକୁ, ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ, ଖାଇ ଦେବି। ତାପରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଦଣ୍ଡକା ଜଙ୍ଗଲରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବା।” ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ହସିଲେ ଓ ମୃଦୁ ହସରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା କାମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ। ସେ ମୃଦୁ ହସରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବିବାହିତ, ଏହି ଯାଁ ସ୍ତ୍ରୀ ମୋର ପ୍ରିୟା। ତୁମ ପରି ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସହଧର୍ମିଣୀ ଥିବା ଦୁଃଖଦାୟକ। ଯଦି ତୁମେ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହ, ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନାମରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦର୍ଶନୀୟ, ତଜ୍ଜ୍ଞ ଓ ଅବିବାହିତ, ସେ ତୁମ ସମ୍ମାନର ଅନୁକୂଳ। ସେ ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ତୁମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପତି ହେବେ। ଏହିପରି, ମୋର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ହେବ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶୂର୍ପଣଖା, ଯିଏ କାମରେ ଅନ୍ଧ, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା, “ହେ ସୁନ୍ଦର, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପତ୍ନୀ, ମୋର ରଙ୍ଗ ଅତି ଉତ୍ତମ। ମୋ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରିବା।” ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମ୍ବୋଧନରେ ପ୍ରବୀଣ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଭାଇଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି, ତୁମେ କିପରି ଏକ ଦାସୀ ହୋଇ ଏକ ଦାସଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଛ? ଏଠାରେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇ ଅଛନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ନିପୁଣ, ଆନନ୍ଦିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରର। ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା, କୁବିକ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଉଦର ଚାପିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। କିଏ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ମହିଳାକୁ ଭଲପାଇବ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପହାସ ଶୂର୍ପଣଖା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଆଉଥରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ପତ୍ନୀ ସୀତା ସହିତ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାରେ ବସିଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ କହିଲା, “ତୁମେ ଏହି ପୁରୁଣା, କୁବିକ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଉଦର ଚାପିଥିବା ମହିଳାକୁ ଧରି ରହିଛ, ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ମାନବୀକୁ, ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ଖାଇ ଦେବି, ତାପରେ ବିରୋଧିନୀ ନ ଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ସହ ଇଚ୍ଛାମତ ଘୁରିବି।” ଏହିପରି କହି, ହରିଣୀ ଦୃଷ୍ଟି, ବେଳି ଦେହ ଶୂର୍ପଣଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ରୋହିଣୀ ଉପରେ ତିବ୍ର ଗତିରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକଙ୍କ ସହ କଦାପି ହାସ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହେଉ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହି ଅପ୍ରୀତିକର, ଦୁଷ୍ଟ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ମହାଉଦର ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ତୁମେ ବିକୃତ କର।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ। ତାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟାଯିବା ପରେ, ଭୟଙ୍କର ଶୂର୍ପଣଖା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଯେପଥେ ଆସିଥିଲେ ସେହିପଥେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଲାଇଗଲେ। ବିକୃତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରକ୍ତରେ ଖଚିତ ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ମନ୍ସୁନର ମେଘପରି। ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା, ଦୁର୍ଦ୍ଶ୍ୟ, ହସ୍ତ ଧରି, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ବିକୃତ ଦେହ ନେଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କର ଭାଇ ଖରାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିର ମାଳିକ। ସେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ତ୍ରପରି ଭୂମିରେ ଲୁହି ପଡ଼ିଲେ। ସେଠାରେ, ରକ୍ତରେ ମୁଡ଼ି, ଦେହ ବିକୃତ, ଭୟ, ମୋହ ଓ ମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ—ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ନିଜ ବିକୃତି ବିଷୟରେ। ଏବେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଖରା, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଉଠ, ତୋ ଭୟ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼, ସ୍ପଷ୍ଟ କହ କିଏ ତୋତେ ଏମିତି ବିକୃତ କଲା? କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପକୁ ଅବିବେକରେ ଛୁଇଁଲା? କିଏ ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି ଅଜ୍ଞାନରେ ତୋ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଯେଉଁଠାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାର, ଯେଉଁ କୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାର, ତୁମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଲ? ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବୂତ, ବୃହତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କୌଣସି ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି କି? ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ମୁଁ ଦେଖେ ନାହିଁ କିଏ ମୋତେ କ୍ଷତି କରିପାରିବ—ଏପରି ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋର ବାଣରେ ମାରିଦେଇବି, ଯେପରି ହଂସ ଦୁଧକୁ ଜଳରୁ ଅଲଗା କରେ। କାହା ରକ୍ତ ମୋର ବାଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ପିବିବାକୁ ଚାହିବ? କାହା ଦେହ ମୋର ବାଣରେ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇ ଗୃଧ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମାଂସ ଖାଇବେ?” ଏଭଳି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା, ଶୂର୍ପଣଖା ଓ ଖରାଙ୍କ କଥା ଘଟିଲା।