ଏକ ଦିନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହ ରହୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଶୂର୍ପଣଖା, ଅପରିଚିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଭଙ୍ଗି ଥିଲା, ଚୁଲ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଅପାକୃତ ଦେହ ଥିଲା; ତେବେ ରାମ ଦେଖିବାରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖାର କଥା ମଧୁର ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁବତୀ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୟାଳୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚରିତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ; ଦେଖିବାରେ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ର ରୂପ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟୀ ଥିଲା। ଏହି ଶୂର୍ପଣଖା, ଶରୀରିକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛ, ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ, ତୁମର ପତ୍ନୀ, ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ ଏଠାରେ ଆସିଛ। ଏହି ରାକ୍ଷସମୟ ଭୂମିରେ କିପରି ଆସିଲା? ତୁମର ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ କଣ? ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।” ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ ରାମ ସଠିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସବୁ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ଲୋକମାନେ ମୋତେ ‘ରାମ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଏହି ମୋ ଭାଉ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏହି ମୋ ପତ୍ନୀ, ବିଶ୍ଵପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ବୈଦେହୀ’ ଯାହାକୁ ‘ସୀତା’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କେଉଁଠାର, କେ, କାହାର? ତୁମେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ ରାକ୍ଷସୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ। ତୁମ ଏଠାକୁ ଆସିବାର ପ୍ରକୃତ କାରଣ କଣ? ସତ୍ୟ କହ।” ରାମଙ୍କର ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ଆତୁର ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା, “ରାମ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିବି: ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ନାମ ଶୂର୍ପଣଖା, ମୁଁ ଏଚ୍ଛାମତା ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବି। ମୁଁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକା ଚାଲିଯାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ। ରାବଣ ମୋ ଭାଉ, ଶୟଦ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ। ତାଙ୍କର ଭାଉ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଏ ଘୁମରେ ତଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟପର, ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ। ମୋ ଭାଉ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ସେମାନେଠାରୁ ଦୂର ହୋଇ, ଆଜି ପ୍ରଥମ ଥରେ ତୁମେ ଦେଖି, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ ପତି ଭାବେ ଚାହିଁ ଆସିଛି। ମୋତେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଆପଣ ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିପାରିବି; ଦୀର୍ଘ କାଳ ପତି ଭାବେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର; ସୀତା ସହ ତୁମର କଣ କାମ?” “ସୀତା ବିକୃତ ଓ ଅପାକୃତ, ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏକା ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ; ମୋତେ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖ। ଏହି କୁରୁପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଗଡ଼ି ପେଟ ଥିବା ମହିଳା—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେବି, ତୁମ ଭାଉଙ୍କର ସହଚରୀ ସହ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେବି। ତାପରେ ତୁମେ ଆମ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ନିବିନ୍ନ ଅଟବୀ ଦେଖିବା।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାମ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କର ମଦ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ହସିଲେ ଓ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଅଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏବେ ରାମ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ହସରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ବିବାହିତ; ଏହି ମହିଳା ମୋ ପତ୍ନୀ। ତୁମ ପରି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସହପତ୍ନୀ ଥିବା ଦୁଃଖଦାୟୀ। ତଥାପି ଏହି ମୋ ଭାଉ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନାମରେ ସଉମିତ୍ରି, ନୀତିବାନ୍, ଦେଖିବାରେ ଆନନ୍ଦଦାୟୀ, ଏବଂ ଅବିବାହିତ, ଶୂର୍ପଣଖା, ତୁମର ରୂପ ସହ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳିବ। ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳା, ମୋ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହି ଭଳି ତୁମରେ ସହପତ୍ନୀ ନ ଥିବା, ମେରୁ ପର୍ବତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ଯଥା ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।" ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା, “ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପର; ମୋ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିବା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଦାସ, ତୁମେ ଦାସୀ, କିପରି ମୁଁ ପତି ହେବି? ମୁଁ ମୋ ଭାଉ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ମହିଳା, ତୁମେ ମୋ ଭାଉଙ୍କର ଅନ୍ୟପତ୍ନୀ ହେବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ସୁନ୍ଦର ରୂପ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି। ତାଙ୍କର ପୁରାତନ, କୁରୁପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଗଡ଼ି ପେଟ ଥିବା ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମକୁ ଏକା ଚୟନ କରିବେ। ଜଣେ ବିବେକୀ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖିବାରେ ଅନ୍ୟ ମହିଳାକୁ ଚୟନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୂର୍ପଣଖା, ତାଙ୍କର ବିବେକ ନ ଥିବାରୁ, ସତ୍ୟ ଭାବି ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଆସିଲା, ଯେଉଁଠି ସୀତା ସହ ରାମ ପତ୍ରକୁଟିରେ ବସିଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା କହିଲା, “ତୁମେ ଏହି ପୁରାତନ, କୁରୁପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଗଡ଼ି ପେଟ ଥିବା ପତ୍ନୀକୁ ଧରି ବସିଛ; ମୋ ପ୍ରତି ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ମାନବୀକୁ ତୁମ ଆଖିରେ ଖାଇଦେବି; ତାପରେ ସହପତ୍ନୀ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଆପଣ ଚାହିଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବି।” ଏପରି କହି, ଶୂର୍ପଣଖା ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ରୋହିଣୀ ପରି ଉତ୍କଟ ଗତିରେ, ଦୀପ୍ତ ଉଲ୍କା ପରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲା। ତାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସଉମିତ୍ରି, କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସହ ମଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୃଦୁ ଭାବରେ, ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଯେପରି ହେଉ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଦେଖ। ମହାପୁରୁଷ, ଏହି ଅପାକୃତ, ଦୁଷ୍ଟ, ବିକ୍ରାନ୍ତ, ବଡ଼ ପେଟ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀକୁ ବିକୃତ କରିବା ଉଚିତ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଉଠାଇ ଶୂର୍ପଣଖାର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ। ଏହିଭଳି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶୂର୍ପଣଖାର ଆକାଂକ୍ଷା, ମୁଁ ଏଠି ଏକ ଅନୁଶାସନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନ୍ୟାୟର ଘଟଣା ଦେଖିଲେ।