ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ଏକଦିନ ରାମଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଲା। ସେ ଦେଖିଲା, ରାମଙ୍କ ଦେହ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚମକୁଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଲମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ, ହାତୀର ଚାଲି, ଓ ଚକ୍ରାକାର ଜଟା ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା ଆକର୍ଷିତ ହେଲା। ରାମ ମୃଦୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମ ଅନ୍ଧକାର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରୂପବାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ମୁହଁ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା କାମବାସନାରେ ଆବେଶିତ ହେଲା। ତାଙ୍କର ପାଟଳ ଚକ୍ଷୁ ରାମଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଉପରେ ଲାଗି ରହିଲା; ତାଙ୍କର ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କେଶ, ରାମଙ୍କ ଦୀଘଳ ଶୋଭାମୟ କେଶ; ତାଙ୍କର କୁରୂପ ଦେହ, ରାମଙ୍କ ମନୋହର ରୂପ; ଶୂର୍ପଣଖାର ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି। ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁବତୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖିବାକୁ ଅପ୍ରୀତିକର, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ମନୋହର। ଏହିପରି ଶୂର୍ପଣଖା, କାମବାସନାରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଜଟାଧାରୀ, ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ, ତୁମର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଧନୁଷ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଏହି ରାକ୍ଷସମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି ଆସିଛ? କାହିଁକି ଆସିଛ? ସତ୍ୟ କହ।" ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ରାମ ସରଳ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମାନ। ମୁଁ ସେଉଁଥିର ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଲୋକମାନେ ମୋତେ ରାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ମୋତେ ଅତି ଭଲପାଏ। ଏବଂ ଏହି ହେଉଛି ମୋର ପତ୍ନୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଦେହୀ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସୀତା। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କାହା ପାଇଁ? ତୁମେ ମୋତେ ରାକ୍ଷସୀ ଲାଗୁଛ, କିନ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ। ଏଠାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ, ସତ୍ୟ କହ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା କାମବାସନାରେ ପିଡିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ରାମ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିବି: ମୁଁ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ। ମୋ ଭଉଣ୍ଡିଆ ହେଉଛନ୍ତି ରାବଣ—ସମ୍ଭବତଃ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ। ସେ ଭୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁତ୍ର। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୋର ଅନ୍ୟ ଭାଇ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରେ ରହେ। ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମାତ୍ମା, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପରି ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ। ମୋର ଭାଇ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଆଜି ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, ତୁମେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ପତି ଭାବେ ପାଇବାକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳି, ମୋର ଶକ୍ତିରେ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଚାଲିପାରିବି; ତୁମେ ମୋ ପତି ହେବା, ସୀତାକୁ କ’ଣ କରିବ?" “ସୀତା ବିକୃତ ଓ କୁରୂପ, ତୁମ ସମ୍ମତିକୁ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟା ପତ୍ନୀ, ମୋତେ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖ। ଏହି କୁରୂପ, କୁଦୃଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ତଳପେଟ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ—ମୁଁ ତା’କୁ ଏବଂ ତୁମ ଭାଇକୁ ଖାଇ ଦେବି। ତାପରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଘୁଞ୍ଚିବ, ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଟବୀ ଦେଖିବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ମସ୍କରା କରି, ମଦମୁଗ୍ଧ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହି ଭାଗ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ। ଏବେ ରାମ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ କାମବାସନାରେ ଆବେଶିତ ଦେଖି, ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ବିବାହିତ; ଏହି ମୋର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ। ତୁମ ପରି ନାରୀମାନେ ସହଧର୍ମିଣୀ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଗୁଣବାନ, ରୂପବାନ, ଅବିବାହିତ, ଶୂରବୀର। ସେ ତୁମର ସମ୍ମତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପତି ହେବ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣ କର, ସେ ତୁମ ପତି ହେଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ମେରୁପର୍ବତକୁ ଯେମିତି।" ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା କାମବାସନାରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ରାମକୁ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ସେ କହିଲା, “ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟା ପତ୍ନୀ, ମୋ ସହିତ ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିପାରିବ।" ଏହିପରି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହସି, ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ କହିଲେ, “ମୁଁ ତ ଭାଇଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ଏକ ଦାସୀ କିପରି ଏମିତି ଦାସ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବ? ତୁମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟା ପତ୍ନୀ ହେବା ଉଚିତ, ସେ ଧନୀ, ସଫଳ, ଆନନ୍ଦିତ, ଶୁଭ୍ର ଚର୍ମବର୍ଣ୍ଣ। ସେ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ତଳପେଟିଆ ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ନେବେ। କିଏ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖିପାରିବ?" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୂର୍ପଣଖା ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଲା। ଏବଂ କାମବାସନାରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁହାରେ, ସୀତା ସହିତ ବସିଥିବା ଠାରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା। ସେ କହିଲା, “ତୁମେ ଏହି ବୃଦ୍ଧ, କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ତଳପେଟିଆ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଢ଼କି ରଖିଛ; ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାଁ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ମାନବୀକୁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ଖାଇଦେବି, ତାପରେ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଘୁଞ୍ଚିବି।" ଏପରି ଭାବେ ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ ଲାଗି ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ କାମବାସନା ପ୍ରକାଶ କଲା, ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ହନନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।