ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ମନରେ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଅପସ୍ମାରିକ ରାକ୍ଷସୀ ସଉଞ୍ଚକରେ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା। ସେ ଥିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସର ଭଉଣୀ। ଶୂର୍ପଣଖା ଆଗକୁ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଅତି ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଲମ୍ବା ଆଖି, ହାତୀର ଚାଲ ଭଳି ଚାଳ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ଗୁଛି ଗୋଲାକାରରେ ବନ୍ଧା। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ରାଜଚିହ୍ନ ଥିବା ଦେହ, ନୀଳ କମଳ ସମାନ କଳା, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ କାମଦେବ ପରି ଦେଖାଉଥିବା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ରୂପ ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା ଅତିଚିତ୍ତ ହେଇଗଲେ, ତାଙ୍କର କୁବ୍ଜା ମୁହଁ ହେଉଛି, ତଥାପି ସେ ସୁନ୍ଦର ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା କମର ଓ ବଡ଼ ପେଟ ଦେଖାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଆଖି ବେକୃତ, ରାମଙ୍କ ଆଖି ବିଶାଳ; ତାଙ୍କର କେଶ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ରାମଙ୍କ ଚୁଲ ଅତି ସୁନ୍ଦର; ଏଠି ସେ କୁବ୍ଜା, ରାମ ଆକର୍ଷକ; ତାଙ୍କର ସ୍ବର ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର। ଶୂର୍ପଣଖା ବୟସ୍କ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁବତୀ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ; ତିବ୍ର, କିନ୍ତୁ କଥାରେ ମୃଦୁ; ଚରିତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ, ରାମ ଧର୍ମିକ; ତିନି ଦେଖିବାକୁ ଅପ୍ରିୟ, ରାମ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଶୂର୍ପଣଖା ଶରୀରୀକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛ, ତପସ୍ବୀ ପରି ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଧନୁଷ୍ୟ-ବାଣ ଧାରଣ କରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛ? ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିବା ଭୂମିରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତୁମେ ତଥ୍ୟ କହ।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖା ରାକ୍ଷସୀ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ରାମ ସରଳ ଭାବେ ସବୁ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ଲୋକେ ମୋତେ ‘ରାମ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ। ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୈଦେହୀ, ଯାହାକୁ ସୀତା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।" "କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କାହାପାଇଁ? ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ରାକ୍ଷସୀ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ଆକର୍ଷକ ରୂପରେ ଦେଖାଉଛ। ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ—ଏହାର ପ୍ରକୃତ କାରଣ କ’?" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଶୂର୍ପଣଖା ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ରାମ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି: ମୁଁ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା ଘୁରୁଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଛି। ରାବଣ ମୋ ଭାଇ—ସମ୍ଭବତଃ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ। ସେ ବୀର, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ—ସମ୍ଭବତଃ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ। ଏଉଁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ସଦା ଘୁମରେ ଡୁବିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେଖି ମନରେ ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ ପତି ଭାବେ ପାଇବାକୁ ଆସିଛି। ମୋ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅଛି, ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିପାରେ; ତୁମେ ମୋ ପତି ହେଉ, ଦୀର୍ଘସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସୀତାକୁ ରଖି କ’ଣ କରିବ?" "ସେ ଅପଙ୍ଗ, କୁବ୍ଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା—ମୋ ଏହି ରୂପକୁ ଦେଖ। ଏହି କୁବ୍ଜା, ଦୁଷ୍ଟ, ତିବ୍ର, ତଳପେଟିଆ ଜନନୀକୁ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ଖାଇଦେବି। ତାପରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଘୁରିବ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବ।" ଏମିତି କଥା ଶୁଣି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ, ମଦମାତା ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଅଠାର ଅଧ୍ୟାୟ। ତାହାପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା କାମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ତେଣୁ ସେ ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ, "ମୁଁ ବିବାହିତ, ଏହି ମୋ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା। ତୁମ ପରି ନାରୀମାନେ ସହଧର୍ମିଣୀ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମକ, ଧର୍ମିକ, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ କୁଁଆରି। ସେ ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଖୋଜୁଛି, ତୁମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପତି ହେବ। ଓ ଵିଶାଳାକ୍ଷୀ, ମୋ ଭାଇକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମେ ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର।" ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା କାମବଶ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଓ ସୁନ୍ଦର, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ମୋ ରୂପ ଉତ୍ତମ; ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁର, ତୁମେ ସୁଖୀ ହେବ।" ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମ୍ବିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ, ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ଜଣେ ଦାସୀ ହୋଇ ମୋ ପରି ଦାସଙ୍କୁ କିପରି ପତି କରିବାକୁ ଚାହୁଛ? ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଓ କମଳାନନ, ତୁମେ ମୋ ମହାନ ଭାଇଙ୍କ ଛୋଟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ, ସେ ସମ୍ପନ୍ନ, କୌଶଳୀ, ଆନନ୍ଦିତ, ଶୁଭ୍ର କାନ୍ତିର।" "ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା, କୁବ୍ଜା, ଦୁଷ୍ଟ, ତିବ୍ର, ପେଟିଆ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଚୟନ କରିବେ। କାରଣ, ବିବେକୀ ପୁରୁଷମାନେ କେଉଁଠି ଏପରି ଉତ୍ତମ ନାରୀର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖିବେ?" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତିବ୍ର, ପେଟିଆ ଶୂର୍ପଣଖା ଅବିବେକରେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଲେ। କାମବଶ ହୋଇ ସେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପତ୍ରାବୃତ ମନ୍ଦିରରେ ସୀତା ସହିତ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା ଏବେ ମନରେ ଏହି ଅଭିଯୋଗ କଲେ, “ଏହି ପୁରୁଣା, କୁବ୍ଜା, ଦୁଷ୍ଟ, ତିବ୍ର, ପେଟିଆ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଧରି ରହି, ତୁମେ ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହଁ।