କଦ୍ରୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ହଜାରଟି ନାଗ, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭିନତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ଥିଲେ—ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ। ଅରୁଣଙ୍କୁ ଆମେ ଜଣାଉଛୁ, ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ମୁଁ ଜଟାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଓ ସମ୍ପାତି ମୋର ଭାଇ। ମୁଁ ଶ୍ୟେନୀଙ୍କର ପୁଅ, ହେ ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ତୁମେ ଏହି କଥା ଜାଣ। ଯଦି ତୁମେ ଚାହ, ଏଠାରେ ରହିବାରେ ମୁଁ ତୁମ ସାଥୀ ହେବି, କାରଣ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘୁରିବାକୁ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯିବାବେଳେ, ସୀତାଙ୍କୁ ମୁଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ରାଘବ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ବନ୍ଦନା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ନମ୍ରତା ସହ ନମସ୍କାର କଲେ; କାରଣ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ମୈତ୍ରୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ। ସେଠାରେ ମିଥିଳାର ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରି ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଇଲେ, ଶତ୍ରୁ ସଂହାର ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପରି ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଏଠାରେ ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ରାମ, ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ପୂଜା ଶେଷ କରି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିଲେ। ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପତ୍ରର ଝୋପଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଆଦର ମଧ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିଲେ; ରାମ ସୀତା ସହ ପତ୍ର ଝୋପଡ଼ିରେ ବସିଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅଲଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଭିନ୍ନ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ କଥାରେ ଲୀନ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଅକସ୍ମାତ୍ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ସେ ଥିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସର ଭଉଣୀ; ସେ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥି ବିଦ୍ୟାଧର ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଦୀର୍ଘ ଚକ୍ଷୁ, ହାତୀ ପଦ୍ଧତି ଚାଳ, ଏବଂ ଗୋଲାକାର ଜଟା ଦେଖିଲେ। ଗମ୍ଭୀର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ରାମ, ରାଜଚିହ୍ନ ସହିତ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମ ଅନ୍ଧକାର ଦେହ, କାମଦେବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ରୂପ ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା ଅତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଯାଇ, ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ମୁହଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୋଭାମୟ ରାମଙ୍କୁ ତାକୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା କମର ଓ ବଡ଼ ପେଟ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବିକୃତ, ଚୁଲି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ନିଜେ କୁରୂପ, ରାମ ଚମତ୍କାର ଦେଖାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମିଷ୍ଟି, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର। ସେ ବୃଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତଥାପି ଯୁବତୀ ଭାବ ଦେଖାଉଥିଲେ; କ୍ରୂର, କିନ୍ତୁ କଥାରେ ମୃଦୁ; ଦୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ରୂପରେ ଅପ୍ରିୟ, ରାମ ଆନନ୍ଦମୟ। ଏହି ଦେହ ଆସକ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଜଟାଧାରୀ, ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ, ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ବାଣ ଧରିଛ; ଏହି ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକୁ କେମିତି ଆସିଛ?" "ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସତ୍ୟ କହ।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶତ୍ରୁଦମନୀ ରାମ ସରଳତାରେ ସବୁ କଥା କହିଲେ: "ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେବତାଙ୍କ ସମ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ଲୋକେ ମୋତେ ରାମ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ଅତି ପ୍ରିୟ; ଏବଂ ଏହି ମୋର ଭାର୍ୟା, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଦେହୀ ସୀତା।" ତାପରେ ରାମ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ କିଏ? କାହାର କନ୍ୟା? କାହା ପତ୍ନୀ? ମୋତେ ତୁମେ ରାକ୍ଷସୀ ପରି ଦେଖାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ। ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ, ସତ୍ୟ କହ।" ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୂର୍ପଣଖା, କାମେ ପୀଡ଼ିତ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାମ, ସତ୍ୟ କହିବି: ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ନାମ ଶୂର୍ପଣଖା, ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକା ଘୁରିଯାଏ, ସବୁଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ। ମୋର ଭାଇ ରାବଣ—ଶୟଦ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ; ସେ ବୀର, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ସଦା ଘୁମ ମଧ୍ୟରେ ରହେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅପାର। ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସର ଚରିତ୍ର ନୁହଁ। ମୋ ପରେ ଖର ଓ ଦୂଷଣ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି, ଭାବନାବଶତଃ ଆସିଛି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଚାହିଁ। ମୋର ଶକ୍ତି ଅଛି, ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିପାରିବି; ତୁମେ ମୋର ପତି ହେଉ, ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇଁ—ସୀତାକୁ କଣ କରିବ?" "ସେ କୁରୂପ, ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟା ପତ୍ନୀ, ମୋତେ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖ। ଏହି କୁରୂପ, ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ଅପସ୍ଥିତ ପେଟ ଥିବା ମହିଳା—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ, ତୁମ ଭାଇ ସହିତ, ଖାଇଦେବି। ତାପରେ ଆମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ଘୁରିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିବା।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ହସିଲେ, ମଦମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ତାପରେ ରାମ, ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା କାମରେ ବନ୍ଧା, ମୃଦୁ ହସି ସହ ନିଜେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ବିବାହିତ, ଏହି ମୋର ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ। ତୁମ ପରି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସହଧର୍ମିଣୀ ଥିବା ଦୁଃଖଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋର ଭାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦର୍ଶନୀୟ, ମହିମାମୟ, ଅବିବାହିତ ଓ ବଳଶାଳୀ। ସେ ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଚାହୁଁଛି, ତୁମ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍୵ାମୀ ହେବ। ହେ ବୃହତ୍ ନୟନବତୀ, ମୋ ଭାଇକୁ ସ୍୵ାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ସହଧର୍ମିଣୀ ବିନା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ିବା ପରି।" ଏପରି ଦୟାଳୁ ଓ ଉପହାସ ମିଶ୍ରିତ କଥାରେ ରାମ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରେମ ଓ ନିଷ୍ଠା ସହ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।