ହେ ରାମ, ସେତେବେଳେ ସୁରଭୀ ଦୁଇଜଣୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ରୋହିଣୀ ଏବଂ ମହାନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗନ୍ଧର୍ବୀ। ରୋହିଣୀ ଗାଈଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସୁରସା ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଏବଂ କଦ୍ରୁ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମନୁ ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର। ପାରମ୍ପରିକ କଥାଅନୁସାରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ମୁଁହୁଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାତିରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁଠିରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଏବଂ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅନଳ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଶୁକୀଙ୍କ ନାତି ଭାବେ ଭିନତା ଏବଂ ସୁରସାଙ୍କ ଭଉଣୀ କଦ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। କଦ୍ରୁ ହଜାର ଟିଏ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭିନତାଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ହେଲେ—ଗରୁଡ଼ ଏବଂ ଅରୁଣ। ଅରୁଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଜନ୍ମିଛି, ସମ୍ପାତି ମୋ ଭାଇ, ମୁଁ ଶ୍ୟେନୀଙ୍କ ପୁଅ ଜଟାୟୁ। ରାମ, ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ହେବି; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ମୃଗପଶୁ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସନ୍ତି। ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବାହାରିବେବେଳେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏପରି ମହାବଳୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ରାଘବ ମାନ୍ୟ କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ଶିର ନମାଇଲେ; କାରଣ, ପିତାଙ୍କ ପାଖରୁ ପୁନିପୁନି ଏହି ମିତ୍ରତା ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ପତଙ୍ଗ ପରି ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପ୍ରତି ପ୍ରବଳ ଇଚ୍ଛା ନେଲେ। ଏହିପରେ, ଏହି ମହାନ୍ୟ ଆରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ, ନିଜ ଦିନଚର୍ୟା ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ କରି, ସୀତା ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହିତ ଗୋଦାବରୀ ତଟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କ୍ରିୟା କରି, ପତ୍ରମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ପାଇ, ରାମ ସୀତା ସହିତ ପତ୍ରମଣ୍ଡପରେ ବସିଲେ। ମହାବାହୁ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଭାବରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏପରି ରାମ କଥାରେ ମନ ଲଗାଇ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଅଚାନକ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ସେ ଥିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା, ଦଶଗ୍ରୀବ (ରାବଣ)ଙ୍କ ଭଉଣୀ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବତା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଦୀର୍ଘ ଚକ୍ଷୁ, ହସ୍ତୀଗତି, ଏବଂ ଚକ୍ରାକାର ଜଟା ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମ ମୃଦୁ ସ୍ଭାଭାବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ନୀଳପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ଏବଂ କାମଦେବ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଅଶୁଭ ମୁହଁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରାମଙ୍କ ଶୁଭ ମୁହଁ ଉପରେ ଅଟକି ରହିଲା। ତାଙ୍କର ଅସମ ଦୃଷ୍ଟି, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କେଶ, ଅକ୍ଳୋଜି ଦେହ, ଭୟଙ୍କର ମଧୁର ସ୍ୱର—ଏଭଳି ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ବୟସ୍କ ଥିଲେ, ତଥାପି ଯୁବତୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ; ଭୟଙ୍କର, କିନ୍ତୁ କଥାରେ ମୃଦୁ; ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଯାହାକି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଦେଖିବାକୁ ଅପ୍ରିୟ, ଯେଉଁଠି ରାମ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ରାକ୍ଷସୀ ଶରୀରୀକ ଆସକ୍ତିରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆପଣ ଜଟାଧାରୀ, ତପସ୍ବୀବେଶୀ, ପତ୍ନୀ ସହିତ, ଧନୁଷ୍ ବାଣ ଧରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛନ୍ତି? ଏହି ରାକ୍ଷସମୟ ଭୂମିରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ? ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳନକାରୀ ରାମ ସବୁ କଥା ସରଳତାରେ କହିଲେ: "ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ମୋ ନାମ ରାମ। ଏହି ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ଏହି ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୈଦେହୀ, ସୀତା।" "କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କାହା ପାଇଁ? ତୁମେ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରାକ୍ଷସୀ ପରି ଦିଶୁଛ। କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସତ୍ୟ କହ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା କାମନାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ କହିଲେ: "ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହିବି। ମୋ ନାମ ଶୂର୍ପଣଖା, ମୁଁ ଚାହେଁଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି। ରାବଣ ମୋ ଭାଇ—ଶାୟଦ ଆପଣ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ସେ ବୀର, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭାଇ, ସେ ନିତ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସ ପ୍ରବୃତି ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ଭାଇ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମନର ଆକର୍ଷଣରେ ଆସିଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଚାହୁଁଛି। ମୋର ଶକ୍ତି ଅଛି, ମୁଁ ମନମତାବଦ୍ଧ ଚଳିପାରେ; ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇଁ ମୋ ପତି ହେଉ। ସୀତା ସହ କ'ଣ କରିବ? ସେ ଅବିଶ୍ରାମ୍ଭା, ଅସୁନ୍ଦର, ତୁମ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟା। ଏଇ ରୂପ ଦେଖ।" "ଏହି ଅସୁନ୍ଦର, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୟଙ୍କର, ଅନ୍ତଃଶୁନ୍ୟ ନାରୀ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେବି। ତାପରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବିଭିନ୍ନ ବନ ଦେଖିବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧୀର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ) ମଦାନ୍ଧ ନେତ୍ର ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ହସି ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠିଏ, ମହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।