ଭଦ୍ରମଦା ନାମକ ମହିଳା ଏକ ଝିଅ ଜନ୍ମଦେଲେ, ତାହାର ନାମ ଥିଲା ଇରାବତୀ। ଏହି ଇରାବତୀଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଏଇରାବତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଜଗତର ମହାଗଜ, ଗଜରାଜ। ତାପରେ ହରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ବନରେ ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ଦ୍ରିକ ବନର ମନ୍ଦ୍ରିଲମାନେ ଓ ବନର ମାନବ-ବନରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଶାର୍ଦୂଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁଛ ଥିବା ଲଙ୍ଗୁର ଓ ବାଘ ଜନ୍ମିଲେ। ପୁନି, ମାତଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ଦେଖି ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶ୍ୱେତା ଦିଗ୍ଗଜଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସୁରଭୀ ଦୁଇ ଝିଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ରୋହିଣୀ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀ। ରୋହିଣୀ ଗାଈମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସୁରସା ସର୍ପମାନେ ଓ କଦ୍ରୁ ନାଗମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଖି ମନୁ ମଣିଷମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଁହଠାରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଛାତିଠାରୁ, ବୈଶ୍ୟ ଜଂଘାଠାରୁ, ଶୂଦ୍ର ପାଦଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବୋଲି ପ୍ରଥା ଅଛି। ଅନଳା ସମସ୍ତ ଫଳଦାୟି ଗଛମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଶୁକୀଙ୍କର ନାତି ଭାବେ ଭିନତା ଓ ସୁରସାଙ୍କର ଭଉଣୀ କଦ୍ରୁ ଥିଲେ। କଦ୍ରୁ ହଜାର ନାଗ, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସର୍ପମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଭିନତା ଦୁଇ ଝିଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ। ଅରୁଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଜଟାୟୁ ଜନ୍ମିଲି, ସମ୍ପାତି ମୋ ଭାଇ। ମୁଁ ଶ୍ୟେନୀଙ୍କର ପୁଅ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ! ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ରହିବି; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅତି ଭୟଙ୍କର, ପଶୁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୂରେ ଯିବେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣି ରାଘବ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଶିର ନମାଇଲେ; କାରଣ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଜଟାୟୁ ସହ ସଖ୍ୟତା ବିଷୟରେ ପୁନିପୁନି ଶୁଣିଥିଲେ। ତାପରେ ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶତ୍ରୁନାଶ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ତିଳପୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ଏଉଁପରି ଏଠାରେ ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ନିଜ ନିମ୍ନାନ୍ତନ ସ୍ନାନ କରି, ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଗୋଦାବରୀ ତଟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆଶ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭାତ ନିୟମ କରି, ପତ୍ରମୟ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଭୋଗ କରି, ରାମ ସୀତା ସହ ପତ୍ରମୟ ଗୃହରେ ବସିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ; ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିବାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ବସିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଗଳ୍ପରେ ଲିନ ଥିଲା, ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଅପେକ୍ଷା ଅଚାନକ ଏଠାକୁ ଆସିଗଲା। ସେ ଥିଲେ ଶୂର୍ପଣଖା, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କ ଭଉଣୀ। ସେ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବତା ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଦୀର୍ଘ ଚକ୍ଷୁ, ହାତୀ ସମ ଚାଳ, ବିନ୍ୟସିତ ଜଟା ତାଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ ଓ ମହାବଳୀ ରାମ, ରାଜଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ, ନୀଳ କମଳ ସମ କଳା, ମନୋହର କାମଦେବ ସମ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ରୂପ ଦେଖି ଶୂର୍ପଣଖା ଅତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ; ନିଜ ବିକୃତ ମୁହଁ ଥିଲେ, ତଥାପି ସୁନ୍ଦର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ ମୋହିଗଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଶସ୍ତ କଟି, ବଡ଼ ଉଦର ସହ ଅନୁପାତ ହୋଇ ଥିଲା। ସେ ତେଁକର ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କର ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଚୁଲି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ରାମଙ୍କର ଚୁଲି ଶୋଭାମୟ। ସେ ଅଶୋଭନୀ, ରାମ ମନୋହର; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର। ସେ ବୟସ୍କ ଥିଲେ, ତଥାପି ଯୁବତୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; କ୍ରୂର, କିନ୍ତୁ ମୃଦୁବାଦିନୀ; ଦୁଷ୍ଟ, ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଅଶୋଭନୀ, ରାମ ଶୋଭାମୟ। ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ସ୍ନେହ ଓ କାମବାସନାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଜଟାଧାରୀ, ତପୋଧାରୀ, ପତ୍ନୀ ସହିତ, ଧନୁଷ ବାଣ ଧାରଣ କରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛ?" "ଏହି ରାକ୍ଷସମୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଆସିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ସତ୍ୟ କହ।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ସରଳ ଭାବେ ସବୁ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, "ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ଲୋକମାନେ ମୋତେ ରାମ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। "ଏହି ମୋ ଭାଇ, ତାଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏହି ମୋ ପତ୍ନୀ, ବିଶ୍ରୁତ ବୈଦେହୀ, ସୀତା। "ମୁଁ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କାହାର, କିଏ, କାହା ପାଖରେ? ତୁମ ଆକୃତି ରାକ୍ଷସୀ ସମ, ତଥାପି ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ।" "ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ—ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ କଣ? ସତ୍ୟ କହ।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାକ୍ଷସୀ କାମବାସନାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତର କଲେ, "ହେ ରାମ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିବି: ମୁଁ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବି। "ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକା ଘୁରୁଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି। ରାବଣ ମୋ ଭାଇ—ତୁମେ ଶୁଣିଥିବେ। ସେ ଭିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ, ବିର ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଉଁପରି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେ ସଦା ଘୁମେ ଲିନ ଓ ଅତି ବଳଶାଳୀ। "ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେନାହିଁ। ମୋ ଭାଇ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। "ମୁଁ ସେମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମନର ଆକର୍ଷଣରେ ଏଉଁଠାକୁ ଆସିଛି, ସେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭାବେ ତୁମକୁ ପତି କରିବାକୁ ଚାହେଁ। "ମୋର ଶକ୍ତି ଅଛି, ମୁଁ ନିଜ ବଳରେ ଚାଲିପାରିବି; ତୁମେ ମୋ ପତି ହେଉ, ସୀତାକୁ କଣ କରିବା? "ସୀତା ବିକୃତ, ଅଶୋଭନୀ, ତୁମ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ; ମୁଁ ଏକାମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତା, ଏହି ରୂପରେ ମୋତେ ଦେଖ। "ଏହି ଅଶୋଭନୀ, ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ଚପଟ ଉଦର ସହିତ ନାରୀ—ମୁଁ ସେଉଁଠି ସୀତା ଓ ତୁମ ଭାଇକୁ ଖାଇ ଦେଉଛି।