ମାତଙ୍ଗୀ, ଶାର୍ଦୂଳୀ, ଶ୍ୱେତା ଓ ସୁରଭୀ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନଧାରି ସୁରସା ଏବଂ କଦ୍ରୁ—ଏହି ସମସ୍ତିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ମୃଗୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ମୃଗ; ମୃଗମନ୍ଦାଠାରୁ ଭାଲୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ମୃଗୀ ସ୍ରମରା ଓ ଚମରାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ଜନ୍ମ ହେଲା। ଭଦ୍ରମଦା ଏକ କନ୍ୟା ଇରାବତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ବିଶ୍ୱପ୍ରଭୁ ଏବଂ ମହାଗଜ ଏଇରାବତ। ହରୀଠାରୁ ଭାନର ଓ ତାପସୀ ବାନରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ଶାର୍ଦୂଳୀଠାରୁ ପୁଛ ଥିବା ଲଙ୍ଗୁର ଓ ବାଘ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମାତଙ୍ଗୀଠାରୁ ହାତୀମାନେ, ଶ୍ୱେତାଠାରୁ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିପରେ ସୁରଭୀ ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ରୋହିଣୀ ଓ ମହାନ୍ୟା ଗାନ୍ଧର୍ବୀ। ରୋହିଣୀଠାରୁ ଗାଈ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବୀଠାରୁ ଘୋଡ଼ା ଜନ୍ମିଲେ; ସୁରସା ନାଗମାନେ ଓ କଦ୍ରୁ ନାଗମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପଙ୍କଠାରୁ ମନୁ ମାନବମାନେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁରାଣ କହେ, ମୁଁ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁଠାରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ପାଦଠାରୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲି। ଅନଳ ନାମକ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛମାନେ ଜନ୍ମାଇଲେ; ଶୁକୀଙ୍କ ନାତି ଭିନତା ଓ ସୁରସାଙ୍କ ଭଉଣୀ କଦ୍ରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ। କଦ୍ରୁ ହଜାର ନାଗ ଓ ଭୂମିଧାରୀ ନାଗମାନେ ଜନ୍ମାଇଲେ, ଭିନତା ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମୁଁ ଅରୁଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଛି, ସମ୍ପାତି ମୋ ଭାଇ, ମୁଁ ହେଉଛି ଶ୍ୟେନୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜଟାୟୁ। ଯଦି ଆପଣ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସହଭାଗୀ ହେବି; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅତି କଠିନ, ପଶୁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘୁରୁଥିବା ସ୍ଥାନ। ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଯିବେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଏହା ଶୁଣି ରାଘବ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ବିଷୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଥିବା ପାଇଁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହିପରି, ମିଥିଳାନ୍ଧିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଇଲେ, ଶତୃମାନେ କୁ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ତାଙ୍କ ନାଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଏବେ ଏହି ଉନିସ ପର୍ବ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାମ, ନିଜ ଦୈନିକ ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଗୋଦାବରୀ କୂଳ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ପତ୍ର ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ମହାମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ରାମ ସୀତା ସହିତ ଶୁଭ ପତ୍ର ମଣ୍ଡପରେ ବସିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ପରି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ମନ ଦେଇ ବସିଥିଲେ, ଏକ ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା—ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଏଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା। ସେହି ରାକ୍ଷସୀ ନାମ ଥିଲା ଶୂର୍ପଣଖା, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଭଉଣୀ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାମଙ୍କ ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଲମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ, ହାତୀର ପଦଚାଳନା, ଗୋଲାକାର ଜଟା—ସେ ବିସ୍ମିତ ହେଲା। ରାମ ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼; ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରି, ନୀଳ କମଳ ପରି ଅନୁପମ କାନ୍ତିମାନ୍। ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ଧ ଏହି ରାକ୍ଷସୀ, ଅପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଥିଲେ ମଧୁର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ ହରାଇଦେଲା, ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା କମର ଓ ବଡ଼ ଉଦର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ତିଆରି କଲା। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବିକୃତ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିରାଟ; ତାଙ୍କ କେଶ ରକ୍ତିମ, ରାମଙ୍କର ସୁନ୍ଦର; ସେ ଅପ୍ରିୟ, ରାମ ଆକର୍ଷଣୀୟ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର। ବୟସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୌବନ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ଅପକୃତି କିନ୍ତୁ ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଉଥିଲେ, ରାମ ମନୋହର। ଦେହିକ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଜଟାଧାରୀ, ତପସ୍ବୀ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ତୁମର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଛ? ଏଠା ରାକ୍ଷସମାନେ ଘୁରୁଥିବା ଭୂମି—ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ସତ୍ୟ କହ।" ଏଭଳି ଶୂର୍ପଣଖା ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଶତୃସୁଦନ ରାମ ସବୁ କଥା ସରଳତାରେ କହିଲେ, “ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ମହାରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେବତାଙ୍କ ସମ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ଲୋକମାନେ ମୋତେ ରାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ମୋ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ; ଏବଂ ଏହି ମୋ ପତ୍ନୀ, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଦେହୀ ସୀତା।" “ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କାହା ପ୍ରତି ଅନୁଗତ? ମୋତେ ତୁମେ ରାକ୍ଷସୀ ଲାଗୁଛ, ତଥାପି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଉଛ। କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ନିଜର ଭିତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହ।" ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, କାମାନ୍ଧ ରାକ୍ଷସୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହିବି: ମୋ ନାମ ଶୂର୍ପଣଖା, ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା ଘୁରୁଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି। ରାବଣ ମୋ ଭାଇ—ତୁମେ ଶୁଣିଥିବା ଥିବ। ସେ ଭୀର, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁତ୍ର। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ମୋ ଭାଇ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହନ୍ତି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସମାନେ ପରି ନୁହଁନ୍ତି; ମୋ ଦୁଇ ଭାଇ ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ମୁଁ ସେମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ଚାଲିଆସି, ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମନର ଆକର୍ଷଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଚାହିଁ। ମୋର ଶକ୍ତି ଅଛି, ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଘୁରିପାରେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ମୋ ପତି ହେଉ, ସୀତା ସହ କ’ଣ କରିବ?