ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜେ ହାତେ ଫୁଲ ଦାନ କରି ଓ ଶାନ୍ତିର ସମସ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ରାମଙ୍କୁ ସେ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଅଶ୍ରମ ଦେଖାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତିଆରି ଏହି ସୁନ୍ଦର ଅଶ୍ରମ ଦେଖି, ରାଘବ ଶୀତା ସହିତ ପତ୍ରକୁଟିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ତାପରେ ରାମ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଓ ଉଷ୍ଣତା ଭରା କଥା କହିଲେ—"ହେ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ତୁମେ ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏହି ଆଲିଙ୍ଗନ ତୁମ ପାଇଁ ମୋର ପ୍ରଶଂସା। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ପରଙ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝେ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏମିତି ପୁଅ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଥିଲେ ନାହିଁ।" ଏପରି କହି, ରାଘବ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ଏହି ଫଳଦାୟି ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ। ଏଠାରେ ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେ କିଛିଦିନ ଦେବତାମାନେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଭ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲେ। ଏହିପରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଷୋଳଅ ପର୍ଵ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରଘୁନନ୍ଦନ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚବଟୀ ଦିଗେ ଯାଉଥିଲେ, ତେଣୁ ଏକ ବିଶାଳ ଦେହ ଥିବା, ଭୟାନକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ର ପକ୍ଷୀ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ଏକ ରାକ୍ଷସ ବିଚାର କରି, ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ କିଏ?" ତାପରେ ସେ ମୃଦୁ ଓ ମାଧୁର୍ୟ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ଏହି ଭାବେ ମୋତେ ଜାଣ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶ ଓ ନାମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜତି ନିଜର ବଂଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ହେ ଶୂରବୀର ରାଘବ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମି ଏଠାରେ କହୁଛି। ପ୍ରଥମେ କର୍ଦ୍ଦମ, ତାପରେ ବିକୃତ, ଏହାପରେ ଶେଷ, ସଂଶ୍ରୟ, ଓ ପ୍ରବଳ ବହୁପୁତ୍ର। ପଛରେ ଥିଲେ ସ୍ଥାଣୁ, ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ପ୍ରଚେତାସ୍, ଓ ପୁଲହ। ତାପରେ ଡକ୍ଷ, ବିବସ୍ବାନ୍, ଅପରା, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଓ ଶେଷରେ ଦୀପ୍ତିମାନ କଶ୍ୟପ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସାଠି ଜଣେ ଖ୍ୟାତିଶାଳି କନ୍ୟା ଥିଲେ। କଶ୍ୟପ ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦାନୁ, କାଳକା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ମନୁ ଓ ଅନଳା। ତାଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏମିତି ସନ୍ତାନ ଦେବେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଭୁ ହେବେ, ଏବଂ ମୋ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବେ।" ଅଦିତି, ଦିତି, ଦାନୁ, କାଳକା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅଦିତିଙ୍କୁ ତେତିସ୍ଟି ଦେବତା ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଅଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ। ଦିତିଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ନରକ, କାଳକ, କାଳକା, ତାପରେ ତାମ୍ରାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଝିଅ ହେଲେ—କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଭାସୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ଓ ଶୁକୀ। କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ଉଲ୍ଲୁ, ଭାସୀ ବକ, ଶ୍ୟେନୀ ଶ୍ୟେନ (ଚିଲ୍, ଗୃଧ୍ର), ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ହଂସ ଓ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ରାଜହଂସ, ଚକ୍ରବାକ ଚିଡ଼ିଆ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଶୁକୀଙ୍କୁ ନଟା ଝିଅ ହେଲେ, ନଟାଙ୍କୁ ଭିନତା ଝିଅ ହେଲେ। କ୍ରୋଧବଶାଙ୍କୁ ଦଶ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ—ମୃଗୀ, ମୃଗମନ୍ଦା, ହରୀ, ଭଦ୍ରମଦା, ମାତଙ୍ଗୀ, ଶାର୍ଦୂଳୀ, ଶ୍ୱେତା, ସୁରଭୀ, ସୁରସା, କଦ୍ରୁ। ମୃଗୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମୃଗ, ମୃଗମନ୍ଦାଙ୍କୁ ଭାଲୁ, ଭଦ୍ରମଦାଙ୍କୁ ଇରାବତୀ ଝିଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଇରାବତ ହାତୀ ପୁଅ ହେଲେ। ହରୀଙ୍କୁ ବାନର ଓ ମୁନି ବାନର, ଶାର୍ଦୂଳୀଙ୍କୁ ଲଙ୍ଗୂର ଓ ବାଘ, ମାତଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ହାତୀ, ଶ୍ୱେତାଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଗଜ, ସୁରଭୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ଝିଅ—ରୋହିଣୀ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀ। ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଗାଈ, ଗନ୍ଧର୍ବୀଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା, ସୁରସାଙ୍କୁ ସର୍ପ, କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଗ। ମନୁଙ୍କୁ କଶ୍ୟପଙ୍କଠାରୁ ମାନବ ଜନ୍ମ ହେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର। ପାଉଠିରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାତିରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଂଘାରୁ ବୈଶ୍ୟ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର—ଏହିପରି ପ୍ରଥା ଅଛି। ଅନଳାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୃକ୍ଷ, ଭିନତା (ଶୁକୀଙ୍କ ନାତି) ଓ କଦ୍ରୁ (ସୁରସାଙ୍କ ଭଉଣୀ) ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ହଜାର ନାଗ, ଭିନତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଅ—ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ। ମୁଁ ଅରୁଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ଏବଂ ସମ୍ପାତି ମୋ ଭାଇ। ମୋତେ ଗୃଧ୍ର ଶ୍ୟେନୀଙ୍କ ପୁଅ ଜଟାୟୁ ବୋଲି ଜାଣ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ ରାମ।