ରାମ ଚିର୍ଯାତ୍ରାରେ ଏକ ଦିନ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ, ବୈଦେହୀ ଏବଂ ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିପାରିବା, ଏବଂ ଯାହା ପାଖରେ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି।” ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟ ମନୋହର ହେଉ, ଜଳ ଲାଗି ନିର୍ମଳ ହେଉ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ, ଫୁଲ, ଦର୍ବା ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରାପ୍ତି ସହଜ ହେଉ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଶୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଆଶ୍ରିତ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଶତ ବର୍ଷ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମର ଅନୁଗତ; ତୁମେ ଯଦି ଆଜ୍ଞା ଦେଉ, ମୁଁ ଏହି ମନୋହର ସ୍ଥାନରେ ନିଜେ ଅଶ୍ରମ ତିଆରି କରିଦେଇବି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ରାମ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଚିନ୍ତା କରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଚୟନ କଲେ। ସେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ହାତ ଧରି କହିଲେ, “ଏଠି ଭୂମି ସମତଳ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଗଛଗୁଡିକ ଫୁଲରେ ଭରିଛି; ଏଠି, ମୂଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ଅଶ୍ରମ ତିଆରି କର।” ଏଠି ପାଖରେ ଏକ ମନୋହର ପଦ୍ମ ପୋଖରୀ ଅଛି, ଯାହା ସୁଗନ୍ଧିତ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଯେମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଏହି ହେଉଛି ମନୋହର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ଫୁଲେ ଭରିଥିବା ଗଛରେ ଘିରିଛି। ଏଠି ହଂସ, କଠା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ରହିଛି, ଏଉଁଠି ମୃଗ ସମୂହ ଆସନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ ନ ଅତି ଦୂର, ନ ଅତି ନିକଟ। ଏଠି ଉଚ୍ଚ ଶିଳା, ଅନେକ ଗୁହାରେ ଭରିଥିବା ପହାଡ଼ ଦେଖାଯାଉଛି, ମୟୂରର କୁହୁକ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ସେଉଁଠି ସାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ଖଜୁରି, ପନସ, ନିବାରା, ତିନିଶା, ପୁନ୍ନାଗ ଗଛ ଅଛି। ଆଉ ଆମ୍ବ, ଅଶୋକ, ତିଲକ, କେତକୀ, ଚମ୍ପକ, ଫୁଲ ଜାଳ ଏବଂ ବେଳ ଲତା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି। ଏଉଁଠି ରଥ, ଚନ୍ଦନ, ନିପ, ପର୍ଣ୍ଣସ, ଲକୁଚ, ଧବା, ଅଶ୍ବକର୍ଣ୍ଣ, ଖଦିର, ଶାମି, କିମ୍ଶୁକ, ପାତଳ ଗଛ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର, ମନୋହର, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଛି; ଏଠି, ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ସହିତ ବସିବା। ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ପାଇଁ, ଶତ୍ରୁଦୂର୍ଦ୍ଧ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଭାଇଙ୍କ ଅଶ୍ରମ ତିଆରି କଲେ। ସେଉଁଠି ଏକ ବଡ଼ ପତ୍ରମୃଦ୍ଦା ଗୃହ ତିଆରି କଲେ, ଦୃଢ଼ ମାଟି ତଳ, ଲମ୍ବା ଖୁଟିରେ ଭଲଭାବରେ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ସେ ଶାମି ଶାଖା ଉପରେ ଛାଡ଼ି, ଭଲଭାବରେ ଗାଠି, କୁଶ, କାଶା, ଗାଁ, ଏବଂ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ରମକୁ ଭଲଭାବରେ ଢାକିଲେ। ସେ ମନୋହର ଭୂମିକୁ ସମାନ କଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସ୍ନାନ କଲେ, ପଦ୍ମ ଚୟନ କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ଫେରିଲେ। ସେ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା କରି, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ରାମଙ୍କୁ ଅଶ୍ରମ ଦେଖାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତିଆରି କରା ମନୋହର ଅଶ୍ରମ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶୀତା ସହିତ ପତ୍ରମୃଦ୍ଦାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ଖୁସିରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଏବଂ ଉଷ୍ଣତାରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ମୋତେ ଖୁସି କରିଛ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି। ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବ ଜାଣିଥିବା, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ଧର୍ମ ଜ୍ଞ, ଏପରି ପୁତ୍ର ମୋ ବାପା ମଧ୍ୟ ପାଇନଥିଲେ।” ଏମିତି କହି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଏହି ଫଳଦାୟକ ସ୍ଥାନରେ ଖୁସିରେ ରହିଲେ। କିଛି ସମୟ ସେ ଶୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠି ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଖୁସି ରହିଲେ। ଏଉଁଠି ଏଯାଁଠି ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଉଥିବା ରଘୁନନ୍ଦନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଡ଼ ଶରୀରର ଗୃଧ୍ର ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଏକ ରାକ୍ଷସ ପକ୍ଷୀ ରୂପରେ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ତାପରେ ଗୃଧ୍ର ମୃଦୁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ସେମାନେକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବା ପାଇଁ କହିଲେ, “ମୋ ଶିଶୁ, ମୁଁ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଜଣା।" ରାମ ତାଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଭାବି ସମ୍ମାନ କଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ନାମ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜ ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। "ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ପୁରାତନ କାଳରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଆରମ୍ଭରୁ କହିବି, ଶୁଣ। କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଥମ, ତାପରେ ବିକୃତ; ତାପରେ ଶେଷ, ସଂଶ୍ରୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବହୁପୁତ୍ର। ସ୍ଥାଣୁ, ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ରତୁ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ପ୍ରଚେତାସ, ପୁଲହା। ଡକ୍ଷ, ଵିବସ୍ଵାନ, ଅପରା, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଓ ରାମ; ଶେଷରେ ଶ୍ରୀମତ୍ କଶ୍ୟପ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଯାଉଛି, ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷଙ୍କ ସଠିଠି ଶ୍ରୀମତ୍ ସଠିଠି କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଓ ରାମ, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀମତ୍। କଶ୍ୟପ ଏମିତି ଅଷ୍ଟ କନ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁସ୍ଥ ଶରୀରରେ ଥିଲେ: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦାନୁ, କାଳକା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବସା, ମନୁ, ଏବଂ ଅନଳା। ତାପରେ, କଶ୍ୟପ ସେମାନେକୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପୁନଃ କଥା କହିଲେ... ଏହିପରି ଏହି ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶୋଳ ସର୍ଗ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।