ମନୁ ମହାର୍ଷି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ମାନବ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ—ଏହି ମାନବମାନେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭାଜିତ ହେଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡୁରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଛାତିରୁ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ଉରୁଠିରୁ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଭଳି ଦେବୀ ଅନେକ ଫଳଦାୟକ ଓ ଅଅଗ୍ନିହୀନ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ନାତି—ବିନତା ଓ ଶୁକୀ; ଏହି ଦୁଇ ଭଉଣୀ—କଦ୍ରୁ ଓ ସୁରସା। କଦ୍ରୁ ହଜାରଟି ସର୍ପ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଓ ବିନତାଙ୍କର ଦୁଇପୁଅ ହେଲେ—ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ। ଅରୁଣଙ୍କୁ ଆମେ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ମୋର ଭାଇ ସମ୍ପାତି ଆଗରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ମୁଁ ହେଉଛି ଜଟାୟୁ, ସ୍ୟେନୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ରହିବି; କାରଣ, ଏଠି ପଶୁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ଆପଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୂରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ମା ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ; କାରଣ, ତାଙ୍କ ପିତାଂକଠାରୁ ଏହି ପକ୍ଷୀ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ବ ନେଇ ସେ ବହୁବାର ଶୁଣିଥିଲେ। ତାପରେ, ମାଇଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଇ ପ୍ରବଳ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭରସା କରି ଦେଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଭଳି ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଇ। ଏଠିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଂଦରତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସର୍ପ ଓ ହରିଣ ରହିଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଜ୍ୱଳ ଚେହେରାରେ କହିଲେ, "ମୁଁଁ ଦେଖୁଛି, ମୁଁଁ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଆମକୁ ଯିବାକୁ କହିଥିଲେ। ଏହା ପଞ୍ଚବଟୀ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟ। ତୁମେ ଚାରିପାଖ ଦେଖ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ପରିଚିତ, କେଉଁଠି ଆମେ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏମିତି ସ୍ଥାନ ଚୟନ କର, ଯେଉଁଠି ସୀତା, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରହିପାରିବା, ଏବଂ ଜଳ ନିକଟରେ ଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଆକର୍ଷକ, ଜଳ ମଧୁର, ଏବଂ ଜଳ, କାଷ୍ଠ, ପୁଷ୍ପ, ଦର୍ଭା ସହଜରେ ମିଳିଥାଏ।" ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ଆପଣ ଏଠି ଶତବର୍ଷ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ; ତେବେ ଆପଣ ଆଦେଶ ଦିଅ, ମୁଁ ଏଠି ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରିବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତରରେ ରାମ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ସବୁ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏକ ସ୍ଥାନ ଚୟନ କଲେ। ସେଠାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ ଗଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, "ଏହି ଭୂମି ସମତଳ ଓ ଶୋଭାମୟ, ଫୁଲ ଗଛରେ ଢକା; ଏଠି ଆମେ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।" "ନିକଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମସରୋବର ଅଛି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଲୋକିତ ଓ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା। ମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜଳ ଓ ଫୁଲ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଏଠି ଅଛି। ଏଠି ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ହରିଣ ଦଳ ଆସିଥାନ୍ତି, ନ ଅତି ଦୂର, ନ ଅତି ନିକଟ। ଚାରିପାଖେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଗୁହାମୟ ଗିରିମାଳା ଅଛି, ମୟୂର ରବି ଗଞ୍ଜାଏ, ଫୁଲ ଗଛରେ ଢକା।" "ଏଠି ଶାଲ, ତାଳ, ତମାଳ, ଖଜୁରୀ, ପଣସ, ନିବାର, ତିନିଶ, ପୁନ୍ନାଗ ଓ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଛ ଅଛି। ଆମ୍ବ, ଅଶୋକ, ତିଳକ, କେତକୀ, ଚମ୍ପକ, ଓ ଅନେକ ଲତା ଓ ମନୋହର ଗଛ ଏଠି ଅଛି। ରଥ, ଚନ୍ଦନ, ନୀପ, ପର୍ଣ୍ଣସ, ଲକୁଚ, ଧାବ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଖଦିର, ଶମୀ, କିମ୍ଶୁକ, ପଟଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ, ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା; ଏଠି ଆମେ ଏହି ପକ୍ଷୀ (ଜଟାୟୁ) ସହ ରହିବା।" ଏପରି କହିବା ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଭାଇ ପାଇଁ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କଲେ। ସେ ଏକ ବିଶାଳ ପତ୍ର ଘର ତିଆରି କଲେ, ମଜବୁତ ମାଟି ମଞ୍ଚ, ଲମ୍ବା କଠ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ଓ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେ ଶମୀ ଶାଖା ପିଛାଇ, କୁଶ, କାଶ, ଗଛପତ୍ର ଓ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘର ଢେକିଦେଲେ। ମୃଦୁ ଭୂମି ସମତଳ କରି, ରାଘବ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଆକର୍ଷକ ଘର ତିଆରି କଲେ। ଏପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସ୍ନାନ କରି, ପଦ୍ମ ତୋଳି ଫେରିଲେ। ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରି, ରାମଙ୍କୁ ତିଆରି ଘର ଦେଖାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତିଆରି କରିଥିବା ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ରାଘବ, ସୀତା ସହ, ପତ୍ର ଘରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦୁଇହାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସ୍ନେହ ଓ ଉଷ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏହି ମହତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଏପାଇଁ ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏହି ଯୋଗ୍ୟତା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଉଛି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ପରର ଭାବ ବୁଝେ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏଭଳି ପୁଅ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ନଥିଲେ।" ଏପରି କହିଲେ ରାଘବ, ତାହା ପରେ ସେଇ ଫଳଦାୟକ ସ୍ଥାନରେ ସୁଖରେ ବସିଲେ। କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ସେଠି ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ ବସନ୍ତି, ସେଭଳି ରହିଲେ। ଏଠିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଷୋଳଅଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।