ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ଏହିଭଳି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପଞ୍ଚବଟୀ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ବିକଟ ପ୍ରଭାବ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଗୃଧ୍ର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଅଜଣା ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ—ଏହା କିଛି ରାକ୍ଷସ ପକ୍ଷୀ ନୁହେଁ ତ? ତେଣୁ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ସେଇ ପକ୍ଷୀ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ପିଲାମାନେ, ମୋତେ ତୁମ ତାତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଜାଣ। ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କର ମିତ୍ର।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତେବେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଥିଲେ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛି, ଶୁଣ। କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଥମେ, ତାପରେ ବିକୃତ, ପୁନି ଶେଷ, ସଂଶ୍ରୟ, ବହୁପୁତ୍ର, ଥାଣୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ପ୍ରଚେତସ, ପୁଲହ, ଡକ୍ଷ, ଭିବସ୍ୱାନ, ଅରିଷ୍ଟନେମି ଓ ଶେଷରେ ଦୀପ୍ତିମାନ କଶ୍ୟପ। ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଥିଲେ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ୬୦ ଝିଅ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କଶ୍ୟପ ଅଷ୍ଟ ଝିଅକୁ ବରଣ କଲେ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଳକା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ମନୁ ଓ ଅନଳା। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋ ପରି ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେବେ।” ଅଦିତି ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦିତି ଦେଇତ୍ୟମାନେ ଭଲି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀକୁ ଅରଣ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଆବୃତ କରିଥିଲେ। ଦନୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଅଶ୍ୱଗ୍ରୀବ, ଶତ୍ରୁନାଶକ। ନରକ, କାଳକ ଓ କାଳକାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାପରେ କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଭାସୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ଶୁକୀ। ତାମ୍ରା ପାଞ୍ଚ ଝିଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଭାସୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ଶୁକୀ। କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ଉଲୁକ, ଭାସୀ ଭାସ ପକ୍ଷୀ, ଶ୍ୟେନୀ ଶ୍ୟେନ ଓ ଗୃଧ୍ର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ହଂସ ଓ କଳହଂସ, ତାପରେ ଚକ୍ରବାକ ଓ ଶୁକୀ ନଟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ନଟାଙ୍କ ଝିଅ ଥିଲେ ବିନତା। କ୍ରୋଧବଶା ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ମୃଗୀ, ମୃଗମଣ୍ଡା, ହରୀ, ଭଦ୍ରମଦା, ମାତଙ୍ଗୀ, ଶାର୍ଦୂଳୀ, ଶ୍ୱେତା, ସୁରଭୀ, ସୁରସା, କଦ୍ରୁ। ମୃଗୀ ସମସ୍ତ ମୃଗ, ମୃଗମଣ୍ଡା ଭାଲୁକା, ଭଦ୍ରମଦା ଇରାବତୀ ଝିଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଏଇରାବତ—ସମସ୍ତ ହସ୍ତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହରୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାନବ ଧର୍ମର ବନରୁ ମଙ୍କଡ଼, ଶାର୍ଦୂଳୀଙ୍କୁ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲା ଓ ବାଘ ଛୁଆଁ, ମାତଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ହସ୍ତୀ, ଶ୍ୱେତାଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଗଜ। ସୁରଭୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ଝିଅ ହେଲେ—ରୋହିଣୀ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀ। ରୋହିଣୀ ଗାଈ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା, ସୁରସା ସର୍ପ, କଦ୍ରୁ ନାଗକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମନୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମାନବ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଛାତିରୁ, ବୈଶ୍ୟ ଜଂଘାରୁ, ଶୂଦ୍ର ପାଦ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ତିନିପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଅଗ୍ନିହୀନ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବିନତା ଓ ଶୁକୀ ତାଙ୍କର ନାତି, କଦ୍ରୁ ଓ ସୁରସା ଭଉଣୀ। କଦ୍ରୁ ହଜାର ନାଗକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ବିନତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଝିଅ ହେଲେ—ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ। ମୁଁ ଅରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋ ଭାଇ ସମ୍ପାତି, ମୋ ନାମ ଜଟାୟୁ, ମୋତେ ଶ୍ୟେନୀ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦଢ଼ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଚାହ, ମୁଁ ତୁମ ସହଚର ହେବି। ଏଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ରାକ୍ଷସ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାହାରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି, ବାଳକ। ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ଶିର ନମାଇଲେ; କାରଣ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ମିତ୍ରତା ବିଷୟରେ ଅନେକଥର ଶୁଣିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଟାୟୁଙ୍କ ହାତରେ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଭରସା କରି ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶତ୍ରୁନାଶ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏବେ ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସର୍ପ ଓ ମୃଗ ରହିଛି। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହିଠା ପଞ୍ଚବଟୀ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ। ତୁମେ ଅରଣ୍ୟ ଜଣା ଜଣେ, ଚାରିପାଖ ଭଲଭାବେ ଦେଖ, କେଉଁଠି ଆମର ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରିବାଠିକି ଭଲ ହେବ?