ଦଶରଥ ରାଜା ଭାରଗଭୀର ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୋର କମଳ-ନୟନୀ ପୁଅ ରାମ ଏଯାଁ ସୋଳ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ଏ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” ତାହାପରେ ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମୋର ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି, ଯାହା ଉପରେ ମୁଁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖେ। ଏହି ସେନା ନେଇ ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଏହି ଦୂଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।” “ମୋର ସେବକମାନେ ସବୁ ଶୂରବୀର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଦଳ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଦଶରଥ କହିଲେ, “ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ଧରି ଆପଣଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପ୍ରାଣ ଅଛି, ମୁଁ ଏହି ରାତିବାସୀ ଦୂଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ମୁଁ ଯିବି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ।” “ସେ ଏକ ଶିଶୁ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣେନାହାନ୍ତି; ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ରେ ଅପରିଚିତ, ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ନୁହେଁ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଚଳାକୀରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ରାମ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାମୁ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଆପଣ ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ତେବେ ମୋତେ ସହିତ ନେଉନ୍ତୁ, ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ସହିତ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ବୟସର। ରାମଙ୍କୁ ବଡ କଷ୍ଟରେ ପାଇଥିଲି, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଚାରିଜଣ ପୁଅ ମଧ୍ୟରୁ ରାମ ପ୍ରତି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହ। ରାମ ମୋର ପ୍ରଥମଜ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଧାନ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସମର୍ଥନ?” “କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ରାମ କିପରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ? ମୁଁ ନିଜ ସେନା କିମ୍ବା ଚଳାକ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବି କି? ଆପଣ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, କିପରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି?” “ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଦରକାର, କାରଣ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାରୀ। ଏହିପରି ଦଶରଥଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—‘ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଦ୍ୱାରା ସାରା ତିନି ଲୋକକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଭିତ କରେ। ସେ ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବୀ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, ଏବଂ ମୁନି ଵିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁଅ। କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ବଳିଦାନ ବିଘ୍ନ କରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ବଳିଦାନ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।’” ତାପରେ ଦଶରଥ କହିଲେ, “ଏହିପରି ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋର ପୁଅ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅପଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମାନବମାନେ କିପରି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ? ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ବଳବାନ୍ମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ନେଇନେଇଥାଏ, ଏହିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଓ ମୋର ପୁଅମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ, ଏ ଅମର ଓ ଯୁଦ୍ଧଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋର ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ଦୁଇ ପୁଅ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଯେଉଁମାନେ ବଳିଦାନ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କୁଶଳୀ, ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ମିତ୍ର ଓ ସାଥୀମାନେ ନେଇ ଯାଏଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହେଲେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବି।” ଦଶରଥଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଯେପରି ହୋମକୁ ଘୃତ ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ଦହିଉଠେ, ସେପରି ମୁନିପୁଙ୍ଗବଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦହିଉଠିଲା। ଏଠି ଶେଷ ହେଲା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ; ଏହି ସୁନ୍ଦର ବାଲକାଣ୍ଡ ରାମାୟଣର ଏକୋଇଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦଶରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା କୌଶିକ ମୁନି କହିଲେ, “ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଶପଥ କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହା ରଘୁବଂଶ ଓ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳକୁ ଶୋଭା ଦେଇନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି; ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଖୁସି ଓ ସମ୍ମାନିତ ରୁହନ୍ତୁ, ଯଦିଓ ଆପଣ ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କଲେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅନୁରୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶାନ୍ତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ଧର୍ମର ଅବତାର ସମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ; ଆପଣ ଅଧର୍ମ କରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଚାଲନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯିଏ କହେ ‘ମୁଁ କରିବି’ ଏବଂ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ବିନାଶ କରେ; ଏହିପରି ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଜାଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରାମଙ୍କୁ କିଛି ହେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ। ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ବଳବାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ। ସେ ଏକା ଏ ତିନି ଲୋକର ଚଳନ-ଅଚଳନ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, କେହି ମଣିଷ ଏହା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଜାଣିପାରିବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦେବ, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ କୃଶାଶ୍ୱ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକାଳରେ ଦେଇଥିଲେ।