ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅବାକ୍ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ। ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ କହିଲେ, “ମୋର କମଳନୟନ ରାମ ଏଉଁ ଷୋଳ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେ ଏଠି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ମୋର ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି, ଯାହାର ଅଧିପତି ମୁଁ ନିଜେ, ଏହି ସେନା ସହିତ ମୁଁ ଯିବି ଏବଂ ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ମୋର ସେବକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଚଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ଧରି ଆପଣଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ବିଘ୍ନ ଛଡ଼ା ପୂରଣ ହେବ, ମୁଁ ଯିବି, ଦୟାକରି ରାମଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଏଉଁ ଏକ ଶିଶୁ, ଶିକ୍ଷାରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା କ’ଣ ତାହା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧ କିପରି କରିବା ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଏପରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିବା ପାଇଁ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାମୁ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ହେ ମହାମୁନି, ରାମୁ ବିନା ମୋ ଜୀବନ ଅସହ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଏହି ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ସହିତ ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଛି। ଏହି ପୁଅକୁ ମୁଁ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପାଇଛି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ଚାରି ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ପ୍ରତି ମୋର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ। ରାମ ମୋର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କେତେ? ସେମାନେ କାହାର ପୁଅ? ସେମାନେ କିଏ? ସେମାନେ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି? ସେମାନେ କିଏ ସେମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି? ରାମ କିପରି ସେମାନେକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବେ? ମୁଁ ନିଜ ସେନା କିମ୍ବା ଚତୁର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି କି? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ମୁଁ କିପରି ସେମାନେକୁ ସାମ୍ନା କରିବି? ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଢ଼ ହେବା ଦରକାର, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଭିମାନୀ। ଏହିପରି ଦଶରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଜନ୍ମା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ରାବଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଧିପତି। ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ବିଶ୍ରବା ଋଷିଙ୍କ ପୁଅ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ସେ ନିଜେ ବିଘ୍ନ କରୁନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଏବଂ ସୁବାହୁ—ଏହି ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିବେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା, ମୋ ପୁଅ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଅପର୍ୟାପ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗ—କେହି ରାବଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମାନବମାନେ କିପରି ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ? ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପହରଣ କରିନେଉଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ କିମ୍ବା ମୋର ସେନା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନାହିଁ। ମୋ ନିଜ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅମର ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋର ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ଦେବିନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋ ଦୁଇ ଝିଅ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ସେଇ ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେବିନାହିଁ। ମୋର ବନ୍ଧୁ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବି। ଏପରି ଦଶରଥଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଣି, କୁଶିକନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯେପରି ହବି ଦେଇ ଆହୁରି ଭଲି ଆଗ୍ନି ଦହିଯାଏ, ଏହିପରି ମହାମୁନିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଦାହି ହେଲା। ଏଉଁ ବିଭାଗର କଥା ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ଏକୋଇଶ ଶ୍ଲୋକ ଅତି ପବିତ୍ର। ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଆବିଷ୍ଟ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମହାମୁନି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ପ୍ରତିଞ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଏହା ରଘୁବଂଶର ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏପରି ପବିତ୍ର ବଂଶର ଲାଜ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଆପଣ ଖୁସି ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତୁ, ଯଦିଓ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଞ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟାନକ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ, ଧୃଢ଼ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସନ୍ତାନ, ଧର୍ମ ସ୍ୱରୂପ, ଧୃଢ଼, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆପଣ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଘବ ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆପଣ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଚାଲିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଞ୍ଞା କରି ନ କରେ, ସେ ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ନାଶ କରେ; ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ। ସେ ଶସ୍ତ୍ରକୁଶଳ ହେଉ କି ନାହଁନ୍ତୁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜେ ଧର୍ମର ଅବତାର, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଜ୍ଞାନରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ତପସ୍ୟାରେ ଏକାଗ୍ର।