ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାଘବଙ୍କୁ ଫଳ, କନ୍ଦ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ଆଦର କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ମହାଧନୁ, ସୁନା ଓ ହୀରାରେ ଭୂଷିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତି ପୂଜ୍ୟ ଧନୁ, ଯାହା ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଭିଦ୍ୟ ତୀର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଚମକୁଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅଶ୍ରୟ ଭରା ତୁଣୀ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ତୁଣୀଗୁଡିକ ତୀରରେ ଭରିଛି, ତୀରଗୁଡିକ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଭାରେ ଜ୍ୱଳିତ; ଏହି ତଳୱାର, ସୁନା ମୁଣ୍ଡିରେ ଭୂଷିତ, ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ।” “ହେ ରାମ, ଏହି ଧନୁ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଏକଦା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକିକ ଯଶ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଧନୁ, ଦୁଇ ତୁଣୀ, ତୀର ଏବଂ ତଳୱାର ଜୟ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ, ପୁନଃ ଉଜ୍ୱଳ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଉଜ୍ୱଳ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାମ, ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ବହୁତ ଖୁସି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସୀତା ସହିତ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ସମ୍ଭବତଃ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦୂର ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଳାନ୍ତ, କିମ୍ବା ସୀତା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନିଜ ଘର ପାଇଁ ଅତି ଆକାଂକ୍ଷୀ। ତାଙ୍କ ସ୍ବଭାବ ଅତି ସୁକୁମାର, ତଥାପି ସେ କଷ୍ଟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନାହିଁ; ପତିପ୍ରେମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ହେ ରାମ, ସୀତା ଯେପରି ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହୁଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହ; ସେ ଅତି କଷ୍ଟ ସହି ତୁମେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛି।” “ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହା ନାରୀମାନଙ୍କ ଗୁଣ—ସେମାନେ ସମ୍ପଦରେ ସାଥି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କଷ୍ଟରେ ସାଥି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ବିଦ୍ୟୁତର ଚଞ୍ଚଳତା, ଅସ୍ତ୍ରର ତୀବ୍ରତା, ଗରୁଡ଼ ଓ ବାୟୁର ତ୍ୱରିତତାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁମର ପତ୍ନୀ ଏହି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଦେବୀ ପରି ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ସମ୍ପ୍ରତି ତୁମେ ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ସହିତ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ପବିତ୍ର ହେବ।" ଏପରି କହି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ରାମ ହାତ ଜୋଡି କରି ଉଜ୍ୱଳ ମୁନିଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ଆପଣ ମୋ ଓ ମୋ ଭାଉଜ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛୁ। ଦୟାକରି, ଏଠି ଜଳ ଓ ବହୁତ ଗଛ ଥିବା ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖାନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରି ଭକ୍ତିରେ ଶାନ୍ତି ପାଇ ବାସ କରିପାରିବି।” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କିଛି ମନନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଶୁଭ ଉପଦେଶ କହିଲେ—“ହେ ରାମ, ତୁମେ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଏଠି ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କର, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର। ତୁମର ଏହି ଗଥା ମୋତେ ଜଣା; ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି। ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ମନର ଇଚ୍ଛା ଜାଣିଛି—ତୁମେ ଏଠି ଆଶ୍ରମରେ ମୋ ସହିତ ବାସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ତେଣୁ ମୁଁ କହୁଛି, ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଅ; ଏହା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଅଞ୍ଚଳ, ଏଠି ମୈଥିଳୀ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ନିକଟରେ; ଏଠି ମୈଥିଳୀ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ। ଏଠି ଫଳ, କନ୍ଦର ପ୍ରଚୁରତା, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ମିଳନ, ନିର୍ଜନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ରକ୍ଷାକ୍ଷମ; ଏଠି ବାସ କରି ତୁମେ ତପସ୍ବୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା। ଏଠି ମଧୁକ ଗଛର ମହାବନ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇ, ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିବା। ପରେ, ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ଚଢ଼ି, ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ପହଁଚିବା, ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ଫୁଲ ଫୁଟିଥାଏ।” ଏପରି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ମୁନିଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ସୀତା ସହିତ ପଞ୍ଚବଟୀ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର, ଧନୁ ଧରି, ତୁଣୀ ଲାଗାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଭୟ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ମୁନିଙ୍କ ଦେଖାଇ ଦିଆ ରାସ୍ତାରେ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପଞ୍ଚବଟୀ କୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ ଏକ ବିଶାଳ ଶରୀରର ଗୃଧ୍ର ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭୟାନକ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ ଏହା ରାକ୍ଷସ ପକ୍ଷୀ; ତେଣୁ ପଚାରିଲେ—‘ତୁମେ କିଏ?’ ସେ ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର ଶବ୍ଦରେ, ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, କହିଲେ—‘ମୋ ପିଲାମାନେ, ମୁଁ ତୁମର ପିତାଙ୍କ ସଂଗୀ।’ ଏହିପରେ ରାମ, ତାଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ସଂଗୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କ ଗୋତ୍ର ଓ ନାମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଗୃଧ୍ର ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଗୋତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ କଥା କହିଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଥିଲେ; ମୋ ପୁରୁଣା କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଆରମ୍ଭରୁ ସବୁ କହିବି। କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଥମ, ତାପରେ ବିକୃତ, ପରେ ଶେଷ, ସଂଶ୍ରୟ, ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବହୁପୁତ୍ର।” ଏପରି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦିଆ ଉପଦେଶ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସୀତାକୁ ନେଇ ପଞ୍ଚବଟୀ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଏଠି ନିଜ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ମୁନିଙ୍କ ଶୁଭ ଉପଦେଶ, ଓ ଗୃଧ୍ର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଉଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା।