ଏହା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ରାମାୟଣର ବିଶିଷ୍ଟ ଘଟଣାର ଏକ ବିବରଣୀ। ଏକ ଦିନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ରାଘବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଜଣେ ଶିକାରୀ ସେନାପତି ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରତା ମିଳିଲାପରେ, ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯାହାର ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ପରି, ଏଉଁ ଶୋଳେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇନାହିଁ। ସେ ଏଉଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” “ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି, ଏହି ସେନା ନେଇ ମୁଁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ମୋ ସେବକମାନେ ଶୂର ଓ ପ୍ରବଳ, ଶସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ। ଏମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ ଯୋଗ୍ୟ—ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁ ନେଇ ତୁମେ ପାଖରେ ରକ୍ଷା କରିବି; ମୋର ଜୀବନ ଯଥା ଅଛି, ମୁଁ ଏହି ରାତିରେ ଚଳାଇଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଛ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୂରଣ ହେବ, ମୁଁ ତୁମେ ସହିତ ଯିବି, ରାମଙ୍କୁ ନେଉନାହିଁ।” “ସେ ଏଉଁ ଏକ ଶିଶୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅବଳ; ସେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହିଁ। ଶସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧ କୁ ଜାଣିନାହିଁ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଓ କୌଶଳୀ, ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାରେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାମ ଛାଡି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଜୀବନରେ ରାମ ବିନା ରହିପାରିବି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ ସହିତ ଏକ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ସେନା ନେଇ ନେଉ। ମୁଁ ଏଉଁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଛି।” “ରାମଙ୍କୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପାଇଛି, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନାହିଁ। ମୋର ଚାରି ଝିଅ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ସର୍ବାଧିକ। ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଉନାହିଁ, ସେ ମୋର ପ୍ରଥମ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କେଉଁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, କେଉଁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ?” “ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ, କେଉଁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର? ରାମ କିପରି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବେ? ମୁଁ ନିଜ ସେନା ଓ ଚତୁର ଯୋଧା ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ। ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଣା ରଖିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅତି ଗର୍ବିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—‘ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତିନି ଜଗତକୁ ଅତି ଅଶାନ୍ତ କରିଛି। ତିନି ଅତି ପ୍ରବଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ। ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, ବିଶ୍ରବାସ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର। କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।’” “ଏହି କାରଣରୁ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋର ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖା। ମୁଁ ଅତି ଅଭାଗୀ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ଚାଲାଇ ପାରିନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତେବେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ? ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ନେଇ ନେଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋର ଶକ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ନେଇ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅମର ଓ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳୀ ରାବଣ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋର ଶିଶୁ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବି ନାହିଁ, ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯଦି ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ପରି ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦକ୍ଷ, ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବି ନାହିଁ। ମୋର ମିତ୍ର ଓ ସହାୟମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରିବି।” ଏପରେ, ରାଜାଙ୍କର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତାପିତ ହୁଏ, ସେପରି ମହାଋଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦହି ଉଠିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଭାବାନ୍ତର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ଦୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତାପିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ତାହାରୁ ପଛୁଆଉଛ; ଏହି ତୁମର ରଘୁବଂଶ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହା ତୁମ ନିଷ୍ପତି, ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଯିବି; କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ତୁମେ ଶୁଭ ଓ ମହିମାମୟ ହୁଅ, ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିଛ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁର୍ବସ୍ଥା ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଧୃଢ଼ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର, ଧର୍ମ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ଅଛ; ଧୃଢ଼, ଶୀଳବାନ୍, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତୁମେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଘବ ତିନି ଜଗତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର, ଅଧର୍ମ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଜଣେ ‘ମୁଁ କରିବି’ କହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ ପାଳନ ନକରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠା।" “ସେ ଶସ୍ତ୍ର କୌଶଳୀ ହେଉ ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନିରେ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ସେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ତ୍ରିଜଗତର ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତପସ୍ୱିତାରେ ନିଷ୍ଠ। ସେ ତିନି ଜଗତରେ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ଏକା ଜାଣିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।