ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକୃତ ହେଇ, ରାଘବ ତାହାଁରେ ଏକ ରାତି କୁଟିରେ ରହିଲେ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ରାତି କଟି ଯବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଘବ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦୟାପୂର୍ବକ ଚାଲିଗଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ ଅତିତ କରିଛି, ଏବେ ଚାଲିବି; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ ଭାଇ, ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।" ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ ଅନୁମତି ଦେଲେ—"ଆପଣ ଯାଇପାରିବେ"—ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରଘୁନନ୍ଦନ ଦିଆଁ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠିରେ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ବନ ଚାଉଳ, ପନସ, ଶାଳ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତିନିଶା, ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବିଲ୍ବ ଓ ତିନ୍ଦୁକ ବୃକ୍ଷ। ଏଠି ରାମ ଦେଖିଲେ ଶତାଧିକ ବନବୃକ୍ଷ, ସେଗୁଡିକୁ ଫୁଲ ଲତା ଭାଲରେ ଶୋଭିତ କରିଥିଲା। କିଛି ବୃକ୍ଷ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦଳି ଦିଆଯାଇଥିଲା, କିଛି ବନ୍ଦର ଦ୍ୱାରା ଚମକିଲା, ଏବଂ ଶତାଧିକ ଚିଡ଼ିଆ ଦଳ ମଦ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା। ତାପରେ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯିଏ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୌର୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିଲେ—"ଏଠିରେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକର ପତ୍ର ଚମକୁଛି, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଶାନ୍ତ ଓ ମୃଦୁ, ଏଠିରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ମହାଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଅଛି।" ରାମ ଦେଖିଲେ, ସେହି ଆଶ୍ରମ ଯାହା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରମ ଦୂର କରେ। ସେଠି ବନ ଘନ ଧୂଁଆରେ ଭରି ଅଛି, ଚିରିବିଲ୍ବ ଚାଲା ରେ ଗାଁଥା, ଶାନ୍ତ ମୃଗମାନ୍ୟ ଦଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ର ଶବ୍ଦ ରହିଛି। ଏହି ମହାଋଷି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶକ୍ତିରେ ଦମନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ କରିଥିଲେ। ଏଠି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଭୟଭିତ କରାଇଥିଲେ—ସେଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉପଭୋଗ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଦିନଠୁ ସେଠି ମହାଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠୁ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ଓ ଶତ୍ରୁତା ହୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିନି ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଠିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥକୁ ସବୁବେଳେ ଅଟକାଇବା ପାଇଁ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମହାଋଷିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଧିକ ବଡ଼ ହେଉନାହିଁ। ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ମୃଗମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ସେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି, ତିନି ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିମଗ୍ନ; ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସିଛୁ, ସେ ଆମକୁ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେମ ଦେଇଯିବେ। ଏଠି ମୁଁ ମହାଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବି, ଏବଂ ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମର ବନବାସ ଶେଷ ଅଂଶ ଏଠିରେ ଅତିତ କରିବି। ଏଠି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ, ସବୁ ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ସଦା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରହନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, କ୍ରୂର, ଚତୁର୍, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଋଷିଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି। ଏଠି ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ, ସବୁ ଧର୍ମ ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧମାନେ, ରବି ପ୍ରଭା ରଥରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ନୂତନ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଏଠି ଦେବମାନେ ଯକ୍ଷତ୍ୱ, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। "ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଗଲୁ; ଆପଣ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏଠି ଋଷିଙ୍କୁ ମୋ, ସୀତା ସହ ଆସିଛି, ବୋଲି ଜଣାନ୍ତୁ," ରାମ କହିଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରଘବଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, "ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରବଳ ପୁଅ ରାମ, ସୀତା ସହ ଏଠି ମହାଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଏବଂ ଅନୁକୂଳ; ଯଦି ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।" "ଆମେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଆମେ ସବୁ ମହାଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ତାପସୀ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ଅଗ୍ନିଶାଳାକୁ ଯାଇ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ। ସେ ଆଗେଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଶାନ୍ତ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ, ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଥିବା ଭଳି, କହିଲେ: "ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ସେମାନେ ସୀତା ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଓ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।" "ଏଠି ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ଆପଣ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ," ଶିଷ୍ୟ କହିଲେ। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶୁଣି ଋଷି ଜାଣିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ମହାନ୍ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଭାଗ୍ୟରେ ଆଜି ରାମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି; ରାମ, ଆଦର ସହ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।" ଶିଷ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି "ଏହିପରି ହେଉ" କହି, ତୁର୍କି ହାତ ଜୋଡି ବାହାରିଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: "କିଏ ଏହି ରାମ? ତାଙ୍କୁ ମହାଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବାକୁ କହନ୍ତୁ।" ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶିଷ୍ୟ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ; ଶିଷ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।