ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ, ବଶିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଯେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ଅତି ସ୍ନେହର ଅଧିକାରୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇବେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଦଶ ରାତି, ରାମ ଦୀର୍ଘନଳିନ ନୟନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବେନି, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଏହା କହି ଚୁପ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଭୟରେ ଅତି ବିସ୍ତର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଲା, ଚେତନା ହରାଇଗଲା। ପରେ ଚେତନା ଫେରି ଆସି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରି, ତିନି ଉଠିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଋଷିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଲାଘିଲା; ଏହି ମହାନ ଓ ଉତ୍ତମ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇ ଉଠିଲେ। ଏହିଠାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅସ୍ତିର ହେଲେ, ପରେ ଚେତନା ଫେରି ଆସି, କହିଲେ: “ମୋର ରାମ ଦୀର୍ଘନଳିନ ନୟନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏଉଁ ସଉଳ ଅଠରୁ ଅଧିକ ବୟସ୍କ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କୁହି ପାରିବିନି। ଏହି ମୋର ସେନା, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ, ଯାହାପରି ମୁଁ ନାୟକ ଓ ଅଧିପତି; ଏହି ସେନା ସହିତ ମୁଁ ଯାଇ ରାତିରେ ଘୁଡ଼ିବା ଦେମନମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ମୋର ସେବକମାନେ ବିର ଓ ପ୍ରବଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାରେ ଦକ୍ଷ; ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ—ଆପଣ ରାମକୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁସ୍ ହାତରେ ନେଇ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମ୍ନା ସାମ୍ନି ରକ୍ଷା କରିବି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଜୀବନ ଅଛି, ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଆପଣଙ୍କ ନିୟମ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ନିବାହ ହେବ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ; ମୁଁ ଯିଏଁଠାରେ ଯାଇବି, ଆପଣ ରାମକୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ସେ ଏକ ଶିଶୁ, ଜ୍ଞାନରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତା ଜାଣିନାହିଁ; ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ। ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର୍ୟ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ରାମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବିନି।" "ଓ ମହାନ ଋଷି, ମୁଁ ରାମ ବିନା ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିବିନି; ଯଦି ଆପଣ ରାଘବକୁ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ସହିତ ନେଇବେ, ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ସହିତ; ଓ କୌଶିକ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଷାଠି ହଜାର ବର୍ଷର ହୋଇଛି।" "ସେ ମୋର ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ଲାଭ ହୋଇଛି; ଆପଣ ରାମକୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋର ଚାରିଜଣ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ମୋର ସ୍ନେହ ସର୍ବାଧିକ।" "ଆପଣ ରାମକୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯିଏ ପ୍ରଥମଜ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କଣ, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ?" "ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି କେତେ, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି? ରାମ କିପରି ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ?" "ମୁଁ ନିଜ ସେନା ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି କି? ମୋତେ ସମସ୍ତ କଥା କହନ୍ତୁ, କିପରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।" "ଅସୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅତି ଗର୍ବିତ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: "ରାକ୍ଷସ ନାମରେ ଏକ ରାବଣ ଅଛି, ଯିଏ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର ଦିଆଯାଇ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଅତି ଉତ୍ପାତ କରେ।" "ସେ ଅତି ପ୍ରବଳ ଓ ବଳଶାଳୀ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା। ମହାରାଜ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।" "ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଓ ବିଶ୍ରବାସ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତଥାପି ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରେନି, ଓ ପ୍ରବଳ ରାଜା।" "ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଅତି ପ୍ରବଳ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" "ତେଣୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞ, ମୋର ପୁତ୍ର ଉପରେ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅପସ୍ଥିତ ଭାଗ୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।" "ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେନି; ତେଣୁ ମାନବମାନେ କିପରି ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ?" "ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ନେଇ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନି।" "ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଓ ମୋ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି, ମୁଁ ଏହି ଅମର ଓ ଯୁଦ୍ଧଦକ୍ଷ ରାକ୍ଷସ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନି।" "ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋର ଅପରିପକ୍ୱ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବିନି, ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେବିନି, ଯଦିଓ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ସମାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।" "ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶିକ୍ଷିତ; ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବିନି।" "ମୋର ମିତ୍ର ଓ ସଂଗୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ଏକଜଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହିଁ ତ, ମୁଁ ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମାନ୍ତିକ ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରିବି।" "ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଜମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ ରୋଷ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଯଜ୍ଞର ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ତାଙ୍କ ରୋଷ ଦୀପ୍ତ ହେଲା।" ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଆତ୍ମିୟତାରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶିକ ଋଷି ରୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଶବ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଆପଣ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ରଘୁବଂଶ ଓ ଏହି ଉତ୍ତମ ବଂଶକୁ ମନ୍ଦ ନାମ କରେ।" "ଯଦି ଏହା ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଓ ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଯାଇଯିବି; କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଂଶଜ, ଆପଣ ସୁଖି ଓ ସମ୍ମାନିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଯଦିଓ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି।