ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଇଲ୍ବଳା ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକ ନିୟମାନୁସାରେ ଭେଡ଼ାର ଆକାର ଦେଇ, ସେ ଭାଇକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, ଇଲ୍ବଳା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକିଲେ—“ବାତାପି, ବାହାରକୁ ଆସ!” ଏହି ଡାକ ସୁନି, ବାତାପି ଭେଡ଼ାର ଆକାରରେ ମେମେ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରୁ ବାହାରିଗଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଏବଂ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏଭଳି ଉପାୟରେ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରି ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି, ଦେବମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭାଗ ନେଇ, ବଡ଼ ଅସୁର ଭାଇକୁ ଖାଇ ନିଅଲେ। ପରେ, ଇଲ୍ବଳା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଜଳ ଦେଇ, ଭାଇକୁ ଡାକିଲେ—“ବାତାପି, ବାହାରକୁ ଆସ!” ଏହି ସମୟରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷି ହସି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଘାତକ ଭାଇକୁ କହିଲେ—“ତୁମର ଭେଡ଼ା ଆକାରର ରାକ୍ଷସ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଚିଯାଇଛି, ଯମଲୋକକୁ ଗଲା ପରେ, କିପରି ବାହାରିପାରିବ?” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଇଲ୍ବଳା ନିଜ ଭାଇର ମୃତ୍ୟୁ ବୁଝି, ରାତିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ରାକ୍ଷସ ମହାର୍ଷି ଉପରେ ରୋଷରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଆଖିର ଅଗ୍ନି ସ୍ୱରୂପ ତେଜରେ ଇଲ୍ବଳା ଦଗ୍ଧ ହେଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ଅଗ୍ୟାନ ହରିବା ପ୍ରୟାସ, ଏହି ହରମରେ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପାଖରେ ଏକ ଝିଲି କୁଏଁ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ରହିଛି। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଦେଖି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସାଉମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ଦେଖାଗଲା ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳ ଆସିଗଲା। ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ନିଜ ଭାଇ ସହିତ ରାମ ଆଶ୍ରମରେ ଗଲେ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ମୁନି ଯଥାଯଥି ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ, ରାଘବ ଶାକ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ସେ ରାତି ଆଶ୍ରମରେ କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ରାଘବ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଦିଗରେ ଯିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ରାତି କାଟିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।” ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲା, ରଘୁନନ୍ଦନ ଦିଖାଯାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲି, ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ପଥରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ବନ୍ୟ ଚାଉଳ, ପଣସ, ଶାଳ ଗଛ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତିନିଶ, ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବିଲ୍ବ ଓ ଟିନ୍ଦୁକ ଗଛ। ଏଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଶତାଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ, ଫୁଲ ଲତାରେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲରେ ଆବୃତ ତୀର। କିଛି ଗଛ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇଥିଲା, କିଛି ଅନ୍ୟ ଗଛ ମକା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଶତାଧିକ ଗଛ ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଏବେ ରାମ, ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟିର ଧାରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଗଛମାନଙ୍କ ତଳ ଚମକୁଛି, ପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୃଦୁ, ଏଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର କର୍ମରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରେ।” ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଘନ ଧୂଁଆରେ ଆବୃତ, ବାର୍କ ଶୋଭିତ, ଶାନ୍ତ ମୃଗ ହରିଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ, ଏବଂ ନାନା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦୁନିଆର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ମାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି, ଯାହା ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦିଗ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେବା ପରେ, ରାତିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ରହିଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆପଣ ଉଚ୍ଚ ହେବାକୁ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ଏହି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶିଷ୍ଟ ହରିଣମାନେ ସେବା କରିଥାନ୍ତି। ସେ ଏକ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ମୁନି, ତିନି ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ସଦା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିବେଶିତ; ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ସେ ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ର କରିବେ। ଏଠି ମୁଁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି, ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମର ବନବାସ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିନ ଏଠି ବ୍ୟତୀତ କରିବି। ଏଠି ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କର ନିୟମିତ ଆହାରରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, କ୍ରୂର, ଚତୁର୍, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ମୁନିଙ୍କର ଏହି ଗୁଣ। ଏଠି ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିୟମିତ ଆହାରରେ ଧର୍ମ ପୂଜାରେ ନିବେଶିତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ରଥରେ, ଶରୀର ଛାଡ଼ି ନୂତନ ଆକାରରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏଠି ଦେବମାନେ ଯକ୍ଷତ୍ୱ, ଅମରତ୍ୱ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ଉପହାର ଦେଇ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। “ସାଉମିତ୍ରି, ଆମେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ଭିତରକୁ ଯାଉ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦିଅ ଯେ ମୁଁ ଶୀତା ସହିତ ଆସିଛି।” ଏଠି ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନିକଟେ ଯାଇ, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗର କଥା କହିଲେ।