ଏକ ସମୟର କଥା, ଇଲ୍ବଳା ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଚତୁର୍ୟ ଚଳକାମୀ ଭାବରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜରେ ଡାକୁଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ବାତାପିକୁ ଏକ ମେଁଡାର ରୂପରେ ପରିଣତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିୟମାନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଖାଇଁ ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, ଇଲ୍ବଳା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଥିଲେ, “ବାତାପି, ବାହାରକୁ ଆସ!” ତାଙ୍କ ଭାଇର ଡାକ ଶୁଣି, ବାତାପି ମେଁଡା ଭାବରେ ମେଁଡା ରାଗରେ ଡାକୁଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଶରୀରରୁ ବିସ୍ଫୋରଣ କରି ବାହାରକୁ ଆସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚିରି ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଉପାୟରେ, ହଜାର-ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ମାଂସାହାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଅନ୍ତର ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତେଣୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଏହି ବିଶାଳ ଅସୁରକୁ ଖାଇ ଦେଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଇଲ୍ବଳା ଜଳ ଦେଇ ହାତ ଧୁଇବାକୁ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ପୁନି ଡାକିଲେ, “ବାହାରକୁ ଆସ!” ଏହି ସମୟରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷି ହସି ଇଲ୍ବଳାକୁ କହିଲେ, “ତୁମର ଭାଇ, ଏକ ମେଁଡାର ରୂପରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଚି ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେ କିପରି ବାହାରକୁ ଆସିପାରିବ?” ଏହି ଶୁଣି ବିରାଟ୍ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଆଗ୍ନିମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ଆଶ୍ରମ, ଏକ ହ୍ରଦ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାରୁ ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କଥା ସାଉମିତ୍ରି ସହ ପ୍ରସଙ୍ଗ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଆସିଗଲା। ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେଠାରେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ରାଘବ ମୂଳ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରାତି କାଟିଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଘବ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଯାତ୍ରାର ଅନୁମତି ମାଗିଲେ। “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆମେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛୁ। ଏବେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛୁ।” ଏହିପରି ଅନୁମତି ମିଳି, ରଘୁନନ୍ଦନ ଦିଖାଇଦିଆ ଦାନ୍ତା ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟ ଚାଉଳ, କଠାଳ, ସାଳ ଗଛ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତିନିଶ, ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୂକ, ବିଲ୍ବ ଓ ତିନ୍ଦୁକ ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ରାମ ଶତାଧିକ ବନ ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଫୁଲ ଲତା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା। କିଛି ଗଛ ହାତୀମାନଙ୍କ ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚେପିଯାଇଥିଲେ, କିଛି ମାକଡ଼ମାନେ ଚମକାଇ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶତାଧିକ ଗଛ ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ନୀଳପଦମ ନୟନ ଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଗଛମାନେ ଚମକାଉଥିବା ପତ୍ର ଥିବା, ପଶୁମାନେ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସାଧୁ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଏକାଉଛି। ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରମ ହରି ଦେଇଥାଏ।" ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଗାଢ଼ ଧୂଆଁରେ ଭରିଥିଲା, ତୃଣବସ୍ତ୍ର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ଶାନ୍ତ ହରିଣମାନେ ଚାରିଥିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରବେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିଥିବା ଏହି ମୁନି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଶରଣସ୍ଥଳ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି, ଯାହା ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦିଗ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେଲା, ରାତିରେ ଆଡ଼େଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ବୃଦ୍ଧିମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିରୋଧ ହେଇଗଲେ। ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ, ଶ୍ରୀମାନ ମୁନିଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିନି ଲୋକରେ ମହାନ ବିଶ୍ରୁତ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କେବେ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଏହି ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି, କେବେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ହେଇପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶିଷ୍ଟ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନି, ସଦା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି, ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସିଛୁ, ସେ ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ଏକତ୍ର କରିବେ। ଏଠାରେ ମୁଁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପୂଜିବି, ମୃଦୁଭାବୀ, ଏଠି ଆମର ଅବଶିଷ୍ଟ ବନବାସ ଶେଷ କରିବି। ଏଠି ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପରମ ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତେ ନିୟମିତ ଆହାର କରି, ସଦା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଏଠି କେବେ କୌନ୍ଥିବା, କ୍ରୂର, ଚତୁର୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ମୁନିର ଗୁଣ ଏପରି ଅଛି। ଏଠି ଦେବମାନେ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ନିୟମିତ ଆହାର କରି, ଧର୍ମ ପୂଜାରେ ନିୟୋଜିତ। ଏଠି ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିବା ରଥରେ ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଏଠି ଯକ୍ଷତ୍ୱ, ଅମରତ୍ୱ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରାଯାଏ। ଆମେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ହେ ସାଉମିତ୍ରି, ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୁନିଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ, ମୁଁ ଶୀତା ସହ ଆସିଛି। ଏହିପରି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।