ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଦେଖାଇଦିଆ ପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଥରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟ, ମେଘପର୍ବତ ସଦୃଶ ପାହାଡ଼, ହ୍ରଦ ଓ ନଦୀ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଶୋଭା ଦେଖି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଅଗ୍ରଦୂତ ମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭୂତପୂର୍ବ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଦେଖ, ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଗଛ ଫଳ ଓ ଫୁଲର ଓଜନରେ ନମିଯାଇଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରୁ ପକା ପିପ୍ପଳୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଗନ୍ଧ ବାତାସରେ ଭସି ଆସୁଛି। କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଜମା କରାଯାଇଥିବା ଜଳାଣ ଓ ଚମକୁଥିବା କୁଶ ଘାସ ଛଟା ରହିଛି। ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମେଘପର୍ବତ ସମ ଏକ ଆଗୁନର ଧୂଆଁ ଆଶ୍ରମରୁ ଉଠୁଛି। ଗୁପ୍ତ ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜେ ତୁଳିଥିବା ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ଅନୁସାରେ ଏହିଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବୋଲି ଭାବୁଛି। ଏଠି ଏକ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱକଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଜୟ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ଦୁଇଭାଇ—ଭୟଙ୍କର ବାତାପି ଓ ଇଲ୍ବଳା—ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରୁଥିଲେ। ଇଲ୍ବଳା ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଚତୁର୍ୟୁଜ୍ଞାନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦୁଷ୍ଟତା କରୁଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପରେ ବାତାପିକୁ ଏକ ଛାଗର ରୂପ ଦେଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ତାହା ଭୋଜନ କରାଉଥିଲେ। ପରେ ଖାଇସାରିଲେ, ଇଲ୍ବଳା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହୁଥିଲେ, “ବାତାପି, ବାହାରକୁ ଆସ!” ତାହା ପରେ ବାତାପି ଛାଗର ରୂପରେ ମେମେ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେର ଦେହ ଭିତରୁ ଚିରି ବାହାରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୁଇ ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତପୂର୍ବ ଦାନବ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏପରେ ଦେବତାମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରି, ବାତାପିକୁ ଗ୍ରସଣ କରିଲେ। ଏପରେ ଇଲ୍ବଳା ପୁଣି କହିଲେ, “ବାତାପି, ବାହାରକୁ ଆସ!” ଏହିବେଳେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ହସି କହିଲେ, “ଯିଏ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଚାଯାଇଛି, ଯିଏ ଯମଲୋକକୁ ଗଲା, ସେ କିପରି ବାହାରିପାରିବ?” ଏହି ଶୁଣି ଭୂତନିଶାଚର ଇଲ୍ବଳା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଅଗ୍ନିରେ ସେ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। ଏହି ଦୟାମୟ ତ୍ୟାଗ ଏଠି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ହ୍ରଦ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଶୋଭିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ଏହି କଥା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା ଓ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳା ଆସିଗଲା। ଏବେ ସେମାନେ ନିୟମିତ ସାଂଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୁନି ସମ୍ମାନ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଅତିଥି କରିଲେ; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଠି ମୂଳ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ରାତିଟିଏ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ, ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତିରେ ରାତି କଟାଇଲି। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଉଛି।” ମୁନି ଅନୁମତି ଦେଲେ, ତାପରେ ରାମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ଚାଲି ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟ ଧାନ, କଠଳ, ସାଳ ଗଛ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତିନିଶ, ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୂକ, ବିଲ୍ବ ଓ ଟିଣ୍ଡୁକ ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଅନେକ ଗଛ ମାଳା ଲତାରେ ମୁଡ଼ି ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ। କିଛି ଗଛ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡରେ ଦଳିଯାଇଥିଲା, କିଛି ବାନର ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲା, ଅନେକ ଗଛ ମଦମତ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ନୟନକମଳ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏଠାରେ ଗଛମାନେ ଚମକୁଥିବା ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ। ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ମନୋନିର୍ମଳ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୁନିଙ୍କ ନିଜ କର୍ମରେ ଥକିଥିବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ଅରଣ୍ୟ ଘନ ଧୂଁଆଁରେ ଢାକା, ଚିର କୋରିକା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୃଗମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ମୁନି ବିଶ୍ୱମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବଳେ ଜୟ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଶରଣସ୍ଥଳ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି, ଦେଖିପାରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦିଗ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିନି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତିମୟ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏଠାକୁ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ମହିମା ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଶାନ୍ତିର କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପଥ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।