ବନରାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଞ୍ଜନାପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ବନରାମାନଙ୍କୁ ଏକଠା କରି ସୀତା ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ। ଏହି ମହାପ୍ରୟାସରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍, ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଲବଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଡି ଲଙ୍କା ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ, ରାବଣ ଶାସିତ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଯେ ସୀତା ଅଶୋକବନରେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଛନ୍ତି। ହନୁମାନ୍ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାରକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ସେ ପାଞ୍ଚ ନାୟକ, ସାତ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ଏବଂ ଅକ୍ଷ କୁମାରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ତଥାପି ଶେଷରେ ଧରାପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁକ୍ତ ଜାଣି, ହନୁମାନ୍ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନକୁ ସହିଲେ। ପରେ, ମଇଥିଲୀ ସୀତା ଛଡ଼ା ସମସ୍ତ ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି, ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ପରିକ୍ରମା କରି, 'ସୀତାକୁ ଦେଖିଛି' ବୋଲି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଖବର ଦେଲେ। ତାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ରାମ ମହାସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଗଲେ, ରବିପ୍ରଭା ତୀର୍ଥବାଣ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ନଦୀପତି ସମୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନଳ ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ବ୍ରିଜ୍ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚି ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇ ଗଭୀର ଲଜ୍ଜାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଯାହା ସହି ପାରିନଥିବା ସୀତା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତଥାପି ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଅଗ୍ନିର ସାକ୍ଷୀରେ ସୀତା ନିର୍ମଳ ଜଣା ପରେ, ଏହି ମହାକୃତ୍ୟରେ ତିନି ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ଦେବଗଣ ଓ ଋଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ରାଘବରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି, ରାମ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳି, ମୃତ ବନରାମାନେ ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇ, ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାମ ହନୁମାନ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପଠାଇଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ସହାଯୋଗରେ ଆଲୋଚନା କରି, ପୁଷ୍ପକରେ ଚଢ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଜଟା ଛାଡ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ସୀତାକୁ ପୁନଃ ପାଇ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କଲେ। ଜନମାନେ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସମୃଦ୍ଧି, ଧର୍ମ, ରୋଗ ଓ ଅଭାବର ଭୟ ନଥିଲା। କେହିପି ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ନାରୀମାନେ ସବୁବେଳେ ପତିସମ୍ପ୍ରତି ରହିବେ, ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପବନ, ଜ୍ୱରର ଭୟ ନଥିବା, ଭୂକ୍ଷା, ଚୋର, ଦୁଃଖ ନଥିବା; ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟଯୁଗର ପରି ଆନନ୍ଦିତ ରହିବେ; ଶତାଧିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବେ। ଶିକ୍ଷିତମାନେ ନିୟମରେ କୋଟିକୋଟି ଗାଁ ଦାନ କରିବେ, ଅପାର ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବେ। ରାଘବ ଶତଗୁଣ ରାଜବଂଶ ସ୍ଥାପନ କରି, ଚାରିବର୍ଗର ଲୋକମାନେ ନିଜନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହିବେ। ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ବିଦାୟ ହେବେ। ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପନାଶକ, ପୁଣ୍ୟମୟ ରାମକଥା, ଯାହା ବେଦମାନେ ସ୍ୱୀକୃତ, ଯିଏ ଏହି ରାମକଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛି। ଏହି ଜୀବନଦାୟୀ ରାମାୟଣ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ପୋତା, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ବାକ୍ପଟୁତା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂପତିତ୍ୱ, ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳତା, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମହାନତା ପାଇବେ। ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗୁଣବନ୍ତ, କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ମହାଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ସେ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନିକଟରେ ତମସା ତୀରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ତମସା ତୀରର ମାଟିହୀନ, ସୁନ୍ଦର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଦେଖି, ଶିଷ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଏଠି ମାଟିହୀନ ତୀର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନୋହର।' 'ପାଣି ପାତ୍ର ରଖ, ପ୍ରିୟ, ମୋର ବର୍କ ଦିଅ; ଏହି ଉତ୍ତମ ତମସା ତୀରରେ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବି।' ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ବର୍କ ଦେଲେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ବର୍କ ନେଇ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଘୁଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ, ନିକଟରେ, ଦୁଇଟି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପରିହାର୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଡାକ ଦେଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ନର ପକ୍ଷୀକୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ମାରିଦେଲେ।