ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶ୍ରମ ଓ ଅନୁଶାସନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ନିପୁଣତା ସହିତ ଧର୍ମକୁ ଅର୍ଜନ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ବୁଝି, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା—ତୁମେ ସଦା ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖ, ଏହି ତପୋବନରେ ଧର୍ମାଚରଣ କର; କାରଣ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛ। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଏକ ନାରୀର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲା; ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଧର୍ମ ଶିଖେଇବାକୁ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ? ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର, ଯାହା ତୁମେ ଚାହଁ ତାହା ବିଳମ୍ବ ନକରି କର। ଏଠି ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାର୍ୟା ପ୍ରତି ଅନୁରାଗରୁ ବାଇଦେହୀ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ହେ ମହିଳେ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେହି କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରକ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଧର୍ମମୟ। ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ତୁମେ କହିଛ, ‘କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଉଠିନପାରିବ।’ ଏହି କଥା ସ୍ୱୟଂ ତୁମେ କହିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଆସି ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ। ସେମାନେ ଋତୁଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହନ୍ତି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ସୁଖ ନାହିଁ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମାନବ ମାଂସ ଭୋଜନ କରି, ତପସ୍ୱୀମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋ ପାଖକୁ କହିଲେ, ‘ଆମେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛୁ।’ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲି, ‘ମୋପ୍ରତି ଦୟା କର, ଏହି ମୋ ମନର ଲଜ୍ଜା।’ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅତିଥି ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?’ ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆମେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ଅତି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ନିବେଦନ ଓ ପର୍ବଦିନରେ। ତପସ୍ୱୀମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ଆମେ ତୁମକୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ, ଆମେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ସଦା ବିପଦ ସହିତ ରହେ, ଏହା କରିବା ଅତି କଠିନ। ଏହି କାରଣରୁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଖାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶାପ ଦିଅନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ଏହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ଆମକୁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ରକ୍ଷା କର, କାରଣ ଆମେ ତୁମ ଅଧୀନ।" ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ତାହା ମୁଁ ଜୀବନରେ କେବେ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ ପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ ଏହା, ଯେ ମୁଁ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟଥା କିଛି କରିବି ନାହିଁ। ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଲେ ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ, ତୁମେ ସୀତା କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି କଥା ଯଦି ମୁଁ କହିନଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା ସ୍ନେହ ଓ ମିତ୍ରତାରୁ ମୋ ପାଖକୁ କହିଛ, ତାହା ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଛ। ଏହି କଥା ତୁମ ଉଚିତ ବଂଶ ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ସଠିକ୍। ତୁମେ ମୋ ଧର୍ମ ସହଧର୍ମିଣୀ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତା, ମିଥିଳାର ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହି, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ଏଗାରତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏହି ଏଗାରତମ ସର୍ଗରେ, ରାମ ସାଗରେ ଆଗେ, ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୀତା ଏବଂ ପଛରେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ମନୋହର ନଦୀ ତଟ ଅଟେଇ, ସୀତା ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲା କୁହୁଡ଼ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଦୀ କୂଳରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ତାଳ ଓ ପଦ୍ମ ରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିମିଲି ଝିଲ୍ଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ହରିଣ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା, ମହିଷ, ବନ ଶୁଅର, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ସହ ରୁଷ୍ଟ ହାତୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଚାଲି ସେମାନେ ଏକ ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଝିଲ୍ଲା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା, ହାତୀ ଝୁଣ୍ଡ, କୁହୁଡ଼, ହଂସ, କଦମ୍ବ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନେକ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏଉଁ ଚମତ୍କାର ଝିଲ୍ଲାରେ କିଏ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମଭୃତ୍ ନାମକ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାର ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ? ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।” ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଧର୍ମପରାୟଣ ମୁନି ଏହି ଝିଲ୍ଲାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ମହାତ୍ମା ମଣ୍ଡକର୍ଣ୍ଣି ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଜଳରେ ବସି, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ କହିଲେ—‘ଏହି ଋଷି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥାନ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।’ ଏହିପରି ଭାବେ ସବୁ ଦେବତା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ପଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।