ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ନିତ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବହନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ତ୍ୟତି ରେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେବା ଲାଗିଲା, ଏବଂ ତପସ୍ୟା ରେ ଲାଗିଥିବା ନିଶ୍ଚୟକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଏହା ପରେ, ଅସ୍ତ୍ରର ସାଥିକାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହିଂସା ରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରର ଅସମ୍ପୃକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତେ ନରକ ଗମନ ହେଲା। ଏହିପରି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ ଏପରି ଅଛି; ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଏକ କାରଣ ରଖିଥାଏ, ତେଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାରଣ ଅଛି। ସୀତା, ରାମଙ୍କୁ ଅନେକ ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଦେଖାଇ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ—“ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ର ବହନ କରିବା ବେଳେ ଏପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ବିନା ଦ୍ୱେଷ ଓ ବିନା ଦୋଷରେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଜଗତ ଅନୁମୋଦନ କରିବେ ନାହିଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ନାୟକମାନେ, ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ବହନ କରିବାର ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି—ପୀଡିତମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା। ଅସ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ଆମେ ମିଶାଇ ଦେଇଛୁ; ଦେଶର ନୀତିକୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ୍। ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ କୃଷ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ, ପୁନଃ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଦେବୋତ୍ସାହ ହେବା, ତେବେ ମୋ ଶ୍୵ାଶୁ ଓ ଶ୍୵ାଶୁରଙ୍କ ସହିତ ଅନନ୍ତ ସ୍ନେହ ରହିଥାନ୍ତା। ଧର୍ମରୁ ଧନ ମିଳେ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ—ଏହି ବିଶ୍ୱ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଧିରେ ଅନୁଶାସନ କରିଲେ, ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଲାଭ ହୁଏ; ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ। ତୁମେ ସଦା ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ରଖ, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏହି ତପୋବନରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମୋତେ ଜଣେ ଜନାନୀର ଚପଳତା ଦ୍ୱାରା ମିଳିଛି; କିଏ ତୁମକୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇପାରିବ? ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ଯାହା ମନେ ପସନ୍ଦ, ତାହା ଶୀଘ୍ର କର। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସୀତା, ତାଙ୍କର ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ଜାନକୀକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ—“ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମହିଳା, ସେହି କଥା ଉପକାରକ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଲୋକ ଓ ଧର୍ମରେ ଦକ୍ଷ ଜନକ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଉଚିତ୍। ମୁଁ କଣ କହିବି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିଛ—‘କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ବହନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପୀଡିତମାନେ ଚିତ୍କାର କରିବା ନ ହୁଏ।’ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ, ନିଶ୍ଚୟରେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସୀତା, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭାବରେ ନିଜରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଛି। ସେମାନେ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବାରୁ ସୁଖ ମିଳୁନାହିଁ। ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମାନବ ମାଂସ ଖାଇ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋତେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—‘ମୋପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ; ଏହି ମୋ ମନର ଲଜ୍ଜା।’ ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଅତିଥି ଭାବରେ ଆସିଲେ, ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥିତ କଲି—‘ମୁଁ କଣ କରିବି?’ ତପସ୍ୱୀମାନେ କହିଲେ—“ରାମ, ଆମେ ବହୁତ ପୀଡିତ, ତୁମେ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା କର। ବିଶେଷ କରି ଅଫରିଂ ଓ ପର୍ବ ଦିନରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମାଂସ ଖାଇ, ଆମକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି। ତପସ୍ୱୀମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଅପମାନିତ। ଆମେ ତୁମେ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ, ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନିଶ୍ଚୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଧରି ଅର୍ଜିତ ତପସ୍ୟାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଚାହୁନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ସଦା ବହୁତ ବାଧା ଦେଇଥାଏ ଓ ପ୍ରୟାସ୍ୟ। ତେଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମେ ତୁମେ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ।” ରାମ କହିଲେ—“ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ଜନକ କନ୍ୟା, ମୁଁ ଜୀବନ ରହିଲେ, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ତପସ୍ୱୀମାନେ ପ୍ରତି, ଏହି ମୋ ଚିର ସତ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମେ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୋ ଜୀବନକୁ ବି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଯଦି ଏହି କଥା ନ କହାଯାଇଥାନ୍ତା, ମୁଁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିପାରିବି କି? ତୁମେ ଏହି କଥା ମୋତେ ସ୍ନେହ ଓ ମିତ୍ରତାରେ କହିଛ। ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସୀତା; ଯେଉଁଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଶିଖାଇ ଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ତୁମ ବଂଶ ପାଇଁ ଉଚିତ୍, ସୁନ୍ଦରୀ; ତୁମେ ମୋ ଧର୍ମ ସହଯାତ୍ରୀ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ବେଶି ମୂଲ୍ୟବାନ।" ଏପରି କଥା କହି, ମିଥିଲା ରାଜାର କନ୍ୟା ସୀତା ସହିତ, ମହାତ୍ମା ରାମ ଅସ୍ତ୍ର ନିଁହାରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମନୋହର ତପୋବନଗୁଡିକୁ ଯାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଶ୍ରୀମତ୍ ଓ ମହାନ୍ତି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଯାତ୍ରାରେ, ରାମ ଆଗରେ ଚଲିଥିଲେ, ସୀତା ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପେ ଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ପଛରେ ଚଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ରକ୍ତପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନୋହର ନଦୀ ଦେଖି, ସୀତା ସହିତ ଏକସাথে ଆଗେ ଚଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ନଦୀ ତଟରେ ଶାରସ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ, ଶାପା ଭରିଥିବା ଝିଲି ଓ ଜଳପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଶିଙ୍ଗଧାରୀ ହରିଣ ଦଳ, ମହିଷ, ନିର୍ତ୍ୟତି ଶୂକର, ଗଛକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିବା ହାତୀ ଦେଖିଲେ।