ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ନିତ୍ୟ ମୂଳ ଓ ଫଳ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ସେ ସେଠାକୁ ତାଙ୍କର ତଳଵାର ନେଇ ଯାଉଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବିଥିଲେ। ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ମନ ଦୃଢ଼ ଓ କଠୋର ହେଉଥିଲା, ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ସଙ୍କଳ୍ପ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ୟପଥକୁ ଗଲା ଓ ଅନ୍ତେ ସେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଅସ୍ତ୍ର ଚାଳନାର କାରଣ ଥିଲା; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜାଗ୍ରତ ହେବାର କ୍ଷେତ୍ରରେ କାରଣ ଥାଏ, ଏମିତି ଅସ୍ତ୍ର ଚାଳନାରେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ରହିଛି। ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ବଡ଼ ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ତୁମେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ କଦାପି ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଯଦି ଦୋଷ ବା ଶତ୍ରୁତା ବିନା ହତ୍ୟା ହେବେ, ତେବେ ଏହା ଜଗତ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ହେବ ନାହିଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ନାୟକମାନେ ଦନ୍ଦକ ଅରଣ୍ୟରେ ଆତ୍ମସଂୟମ ରେ ଯେଉଁ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି, ପୀଡିତମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା—ଏ ସବୁ ଆମେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ମିଶାଇଦେଇଛୁ; ଏହି ଦେଶର ନୀତିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଅସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ମେଳ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଆଉ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଆଉଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ପୁନି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବ। ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ରହ, ତେବେ ମୋ ଶ୍ବଶୁର ଶ୍ବଶୁରୀ ସହିତ ଅନନ୍ୟ ସ୍ନେହ ରହିଥାନ୍ତା। ଧର୍ମରୁ ଧନ ଓ ସୁଖ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ଧର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଶ୍ରମ କରି ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଯାଏ; କେବଳ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ତପୋବନରେ ତୁମେ ସଦା ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରଖ, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମେ ଜାଣ, ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅବଗତ। ଏହି ଘଟଣା ମୋ ପାଖକୁ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲା; ଏହି ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କିଏ ଦେଇପାରିବ? ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ସହ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ ଭାବି, ଶୀଘ୍ର କର। ଏବେ ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ବୈଦେହୀ ଏହି ଉପଦେଶ ତାଙ୍କ ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଭାବରେ କହିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସିତେ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଛ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରକ, ସ୍ନେହମୟ, ଉଚ୍ଚ କୁଳୀନ ଓ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ନାରୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଛ, ଯେ 'ଧନୁଷ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଣୁ ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍କାର ଉଠିନ ପାରିବ', ଏହି ପରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି? ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିଜେ ଆସି, ମୋତେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଋତୁଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୁଖ ନାହିଁ ପାଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମାନବ ମାଂସ ଭୋଜନ କରି, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, "ଆମେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରୁଛୁ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଲି, "ଆପଣମାନେ ମୋପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ; ଏହା ମୋ ମନର ଲଜ୍ଜା।" ତାଙ୍କୁ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ରାମ, ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ; ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବିଶେଷ କରି ହବନ ଓ ପର୍ବ ଦିନ ରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ମାଂସାଶୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ। ଆପଣ ଆମର ପରମ ଶରଣ, ଆମେ ଉଦ୍ଧାର ଚାହୁଁଛୁ। ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆମେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅର୍ଜିତ ଏହି ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଆମେ ଚାହୁଁନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ସବୁବେଳେ ବ୍ୟାଘାତ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ତେଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶାପ ଦେଉନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଦିଆ ସଂକଳ୍ପ ରଖିଛି; ଏହା ମୁଁ ଜୀବନରେ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବିନି। ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟଥା କରିବା ମୋର ଚିନ୍ତା ନୁହେଁ। ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଲେ ମୁଁ ମୋର ଜୀବନ, ତୁମେ ସିତା ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇପାରିବି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦିଆ ସଂକଳ୍ପ କେବେ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବିନି। ତେଣୁ ମୁଁ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି କଥା ତୁମେ ସ୍ନେହ ଓ ମିତ୍ରତାରେ କହିଛ, ମୁଁ ତୁମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅଯାଏନାହିଁ; ଏହି କଥା ତୁମ ଉଚିତ, ତୁମର ଉତ୍ତମ କୁଳ ଅନୁକୂଳ। ତୁମେ ମୋର ଧର୍ମ ସାଥୀ, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଏପରେ ମିଥିଳାନରୀ ସିତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହି, ମହାତ୍ମା ରାମ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମଧୁର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ଏକାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଆରଣ୍ୟକଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ, ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସିତା ଓ ପଛରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁଷ ଧରି ଚାଲୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ିଆ ଶିଳା, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନୋହର ନଦୀ ଦେଖି, ସିତା ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ୁଥିଲେ କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଦୀତଟରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିବା ଝିଲିମିଲି ଝିଲିକି ଝିଲିକି ହ୍ରଦ ମାନେ ଜଳପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।