ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନିଜ ଭାଇ ସହ ବଣ୍ଡୁକ ଓ ତୀର-ଧନୁ ନେଇ ଯାଇଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମ ଓ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଏହି ବିଦାୟ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସୀତା ଭାବିଥିଲେ, ରାମଙ୍କର ଏହି ବିଦାୟ କିପରି ଉପକୃତିକର ହେବ? ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରାରେ ସୀତା କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ଦେଖିଥିଲେ; ସେ ଏହାର କାରଣ କହିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସୀତା କହିଲେ, "ତୁମେ ଧନୁ-ତୀର ଧରି ଭାଇ ସହ ବନକୁ ଗଲା; ବନବାସୀମାନେ ଦେଖି, ତୁମେ ତୀର ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁ ଅଗ୍ନିର ଇନ୍ଧନ ପରି; ଏହା ନିକଟରେ ରହିଲେ ଶକ୍ତି ଓ ଶୂରତା ବଢିଯାଏ।" ସୀତା ଏକ କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଇ କହିଲେ, "ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପସ୍ବୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ର ବନରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହ ରହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବାଧା ଦେବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀଙ୍କର ପତି, ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ତଳୱାର ନେଇ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ। ତଳୱାରଟି ଆଶ୍ରମରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଉଥିଲେ, ତପସ୍ବୀ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।" "ତଳୱାର ପାଇଲାପରେ, ସେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମନ ଦେଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ସେ ତାହାକୁ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ମୂଳ ଓ ଫଳ ଚୟନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେ ତଳୱାର ବିନା ଯାଉନଥିଲେ।" "ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ତପସ୍ବୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରୁ ଅପସ୍ତ ହେଉଥିଲେ; ତାହାର ମନ ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ ନିର୍ମମ ହେଉଥିଲା, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ତଳୱାର ସଂଗରେ ନରକକୁ ଯାଇଥିଲେ।" "ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବେ ଘଟିଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ ଏଭଳି; ଅଗ୍ନି ପରି ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର ମୂଳ କାରଣ ଅଛି।" "ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ମମତାରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଉଛି: ଧନୁ-ତୀର ଧରି ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ରାକ୍ଷସମାନେ ନିର୍ମୋହ ଓ ଦୋଷ ନଥିଲେ ମାରିବାକୁ ଜଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବେ ନାହିଁ।" "ବନରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନୁ ଧରି ନିଜ ମନ କ୍ଷମା ରଖି, ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦାୟିତ୍ୱ।" "ଅସ୍ତ୍ର କେଉଁଠି, ବନ କେଉଁଠି? କ୍ଷତ୍ରିୟର ଦାୟିତ୍ୱ କେଉଁଠି, ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି? ଏହି ସବୁ ଆମେ ଏକାଠି କରି ମିଶାଇ ଦେଇଛୁ; ଦେଶର ନୀତି ଆଦର କରିବା ଉଚିତ୍।" "ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବାରୁ ମନ ଅପବିତ୍ର ଓ ନିମ୍ନ ହୋଇଯାଏ; ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫିରିବା ପରେ ତୁମେ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବା।" "ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ଦେଉଥିଲେ, ସାସୁ ଓ ସସୁରଙ୍କ ସହ ଅନେକ ମମତା ଥାନ୍ତା।" "ଧର୍ମରୁ ଧନ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ମିଳେ; ଧର୍ମରୁ ସବୁ ମିଳେ—ଏହି ଜଗତ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ।" "ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟବହାରରେ ନିଜକୁ ଶମ କରି, ନିପୁଣତାରେ ଧର୍ମ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ; ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।" "ସଦା ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖ, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏହି ତପସ୍ୟାର ବନରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କର; ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛ।" "ଏହି ମୋ ପାଖକୁ ଜନନୀର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଆସିଛି; କିଏ ତୁମକୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇପାରିବ? ଭାଇ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଯାହା ଚାହିଁଛ, ଶୀଘ୍ର କର।" ଏଠାରେ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଉପଦେଶ ସୀତା, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଜାନକୀକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "ତୁମେ ଉପକୃତିକର, ମମତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉଚିତ କଥା କହିଛ; ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ।" "ମୁଁ କଣ କହିବି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜେ କହିଛ, 'କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନୁ ଧରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖର ଆତ୍ତା କ୍ଷୋଭ ହୁଏ ନାହିଁ।'" "ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିଜେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।" "ବନରେ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ରହି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସୁଖ ନାହିଁ ପାଉଛନ୍ତି।" "ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମାନବ ମାଂସ ଭୋଜନ କରି, ତପସ୍ବୀମାନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।' ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି," "ମୁଁ ସାବଧାନ ଭାବେ ଶୁଣି, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲି: 'ମୋପାଇଁ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଏହି ମୋର ଲାଜ ଭାବ ଅଛି।'" "ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପଚାରିଲି, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?'" "ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି, 'ଆମେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ; ରାମ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ବିଶେଷ କରି ହୋମ ଓ ଉତ୍ସବ ଦିନରେ, ନିର୍ଦ୍ଧୋଷ," "ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ, ମାଂସ ଭୋଜନ କରି, ଆମକୁ ଉତ୍ତପିଡ଼ିତ କରୁଛନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ୍, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ।" "ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ; ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଆମେ ରାତ୍ରିଚରମାନେ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା," "କିନ୍ତୁ ଆମେ ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘ ଅର୍ଜିତ ତପସ୍ୟା ଭଂଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ସବୁବେଳେ ବହୁତ ବାଧାରେ ପଡ଼େ, ଏହା କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ।" "ଏହିପରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଶାପ ଦେଉ ନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ।" "ଆପଣ ଓ ଭାଇ ସହ ଆମକୁ ବନରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ଭର ଅଛୁ।" "ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରଖିଛି; ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ଜୀବନରେ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏଭଳି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନନୀ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଓ ପତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଗଭୀର କଥା ହୋଇଥିଲା।