ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ମୁନିମାନେ ନିବାସ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ହେ ନୟନାବୀର। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ମିଳିଛି ଯେ, ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହ ବଣକୁ ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ବିଦାୟ ଭାବି, ମୁଁ କଣ ସତ୍ୟସାର ଉପକୃତି ହେବ ଭାବୁଛି। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କର ଦଣ୍ଡକା ଯାତ୍ରା ରେ କେବଳ ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ, ଏହାର କାରଣ କହିବି—ଶୁଣନ୍ତୁ। ଧନୁଷ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହ ବଣକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ବନବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ବ୍ୟବହାର କରିବେ ନାହିଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁଷ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣି ପରି; ଏହା ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ବଢିଯାଏ। ପୂର୍ବେ ଏମିତି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାନ, ଶୁଦ୍ଧ ତାପସ ଥିଲେ, ଯିଏ ପବିତ୍ର ବନରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ବାଧା ଦେବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀପତି, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ ଓ ତାଲୱାର ନେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଲୱାର ରଖାଯାଇଥିଲା; ତାପସ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ପାଇ ତାପସ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲାଗିଗଲେ; ବନରେ ଘୁଞ୍ଚି ବାହାରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହାକୁ ନିଜେ ଉପରେ ଭରସା କରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିଲେ। ମୂଳ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ତାଲୱାର ବିନା କେବେ ଯାଉନଥିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ସଦା ନେଇ ଚାଲିବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାପସ ଦୀର୍ଘ ଦିନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଧାରଣ କଲେ, ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପରେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ, ହିଂସାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ନରକକୁ ଗଲେ। ଏହି ଭଳି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ ଏହିପରି ଥିଲା; ଅଗ୍ନି ପରି ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର ମଧ୍ୟ କାରଣ ଅଛି। ସ୍ନେହ ଓ ଗଭୀର ମାନ୍ୟତାରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି ଓ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି: ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ଏଭଳି କ୍ରିୟା କେବେ କରିବେ ନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ କୌଣସି ଦୋଷ ବା ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି ମାରିଦେଲେ, ସେଥିରେ ଲୋକେ ଅନୁମୋଦନ କରିବେ ନାହିଁ। ଅପୀଡିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା—ଏହିଠାରେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବନର କି ମିଶ୍ରଣ? କ୍ଷତ୍ରିୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ଆମେ ମିଶାଇଛୁ; ଦେଶର ନୀତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଅସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରୁ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଆପଣ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ପୁନି କ୍ଷତ୍ରିୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରିବେ। ଯଦି ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟାକୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବେ, ତେବେ ମୋର ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶୁରାଣୀଙ୍କ ସହ ଅନନ୍ତ ସ୍ନେହ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତା। ଧର୍ମରୁ ଧନ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ—ସବୁକିଛି ଧର୍ମରୁ ଲଭ୍ୟ; ଏହି ସଂସାର ଧର୍ମ ଉପରେ ଅବଲମ୍ବିତ। ପ୍ରୟାସ କରି ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ଦକ୍ଷତା ସହ ଧର୍ମ ଲାଭ କରାଯାଏ; ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ତପୋବନରେ ସଦା ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖ, ମୃଦୁ ଭାବ ଧାରଣ କର, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା। ଏହି ସବୁ ମୋତେ ନାରୀସ୍ଵଭାବର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ମନେ ପଡ଼ିଛି; କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇପାରିବ? ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଭାଲି ଲାଗେ, ତାହା କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବୈଦେହୀ ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଜାନକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ହେ ମହିଳେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକୃତିକର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳର ଓ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ; ତୁମ ମନର ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। କଣ କହିବି, ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ କହିଛ—‘କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖର ଦାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ।’ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ। ବନରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ବସି, ମୂଳ ଫଳ ଖାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମାନବ ମାଂସ ଭୋଜନ କରି, ତପସ୍ୟାରତ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛୁ।’ ସେମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଲି—‘ମୋପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ; ଏହି ମୋର ଲଜ୍ଜା।’ ଏପରି ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ପଚାରିଲି—‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?’ ସେମାନେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଭୟଭୀତ, ହେ ରାମ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ ଓ ପୂଜାଦିବସରେ, ହେ ନିର୍ମଳ।’ ଏହି ଭୟଙ୍କର ମାଂସାଶୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛନ୍ତି; ତପସ୍ୟାରତ ମୁନିମାନେ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ। ‘ତୁମେ ଆମର ପ୍ରମୁଖ ଆଶ୍ରୟ; ଆମେ ମାର୍ଗ ଖୋଜୁଛୁ। ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଆମେ ଏହି ରାତ୍ରିଚର ଦୂର୍ଜନମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିପାରିବୁ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ତପସ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ସଦା ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ। ଏହି କାରଣରୁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଶାପ ଦେଉନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଏହି ତପସ୍ୟାରତ ମୁନିମାନେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ। ‘ତୁମେ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଆମେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ।’ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଲି।” ଏଭଳି ଦୟା ଓ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସୀତା ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଲା, ଏବଂ ରାମ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ।