ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇବା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଚଳିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ହୃଦୟରୁ ଭରସା ଓ ସ୍ନେହର ସହିତ କିଛି ମୂଳ୍ୟବାନ କଥା କହିଲେ । ସୀତା କହିଲେ, “ଏ ନଥ, ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟାୟ କେବଳ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାୟରେ ହାସଲ ହୁଏ । ଯଦି ଆମେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମନା ଠାରୁ ଦୂର ରୁହିବା, ତେବେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । କାମନାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତା’ମଧ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ କଥା ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର, ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଭାରି ହୁଏ । ଏ ରାଘବ, ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା, ଅସତ୍ୟ କଥା କହିବା, କିମ୍ବା କାହାର ସହିତ ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା କୃରତା ରଖିବା—ଏ ସବୁ କିଛି କେବେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଆସିନାହିଁ, ଆସିବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ଜନନୀରେ ଆସକ୍ତି ଯାହା ଧର୍ମକୁ ନାଷ୍ଟ କରେ, ଏହିପରି କାମନା କେବେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ । ଆପଣ ସଦା ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ କେବେ ଏପରି ଅଭିପ୍ରାୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିତ, ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିରାଜିତ । ଏହି ସବୁ କେବଳ ସେମାନେ ସହିପାରିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି । ମୁଁ ଜାଣେ, ଏ ଶୁଭଦର୍ଶନ, ଆପଣଙ୍କ ଲାଗି ସ୍ୱନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସାଧାରଣ କଥା । ଏ ମହାବଳୀ, ଆପଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଭାଇ ସହିତ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାର ଆପଣଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ହୋଇଛି । ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଆପଣ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା । ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଭାବି, କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରୁଛି । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, କାହିଁକି ତାହା କହୁଛି, ଦୟାକରି ଶୁଣନ୍ତୁ । ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି, ଭାଇ ସହିତ ଅପରିଚିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯିବା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଥିବା ସବୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖି, ଆପଣ ନିଜ ବାଣ ବ୍ୟବହାର କରିବେନାହିଁ । କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁଷ ଅଗ୍ନିର ଇନ୍ଦନ ଭଳି, ଏହା ସମ୍ନିଧିରେ ଥିଲେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ହୁଅନ୍ତି । ଏ ମହାବାହୁ, ପୂର୍ବେ ଏକ ନିଷ୍ପାପ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ତପସ୍ବୀ ଏକ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀପତି, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ତଳୱାର ଦେଲେ । ଏହି ତଳୱାର ଆଶ୍ରମରେ ରଖାଗଲା, ତପସ୍ବୀ ତାହାକୁ ଆମାନତ ଭାବେ ରଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ସେ ତଳୱାର ପାଇବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମନ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲାଗିଗଲା । ମୂଳ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ସେ ତଳୱାର ସହିତ ଯାଉଥିଲେ, ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକାନ୍ତ ମନୋନିବେଶ କଲେ । ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଚାଲିବାରୁ, ତାଙ୍କ ମନ ଦିନେ ଦିନେ କଠୋର ଓ ଉଗ୍ର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ରୁଚି କମିଗଲା । ଶେଷରେ, ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ, ତଳୱାର ସହିତ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ତପସ୍ବୀ ନରକକୁ ଗଲେ । ଏପରି ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା । ଯେପରି ଅଗ୍ନିର କାରଣ ଅଛି, ତେଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ଥାଏ । ଏହି ଉପଦେଶ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଓ ଗଭୀର ସମ୍ମାନରୁ କହୁଛି—ଧନୁଷ ଧରି ଏପରି କ୍ରିୟା କେବେ କରିବେନାହିଁ । ଏ ମହାବଳୀ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଲୋକ ସ୍ୱୀକାର କରିବେନାହିଁ । ଅପରାଧୀ ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ଆମେ ମିଶାଇ ଦେଇଛୁ; ଦେଶର ନୀତିକୁ ମାନିବା ଉଚିତ । ଅସ୍ତ୍ର ଚାଳନାରୁ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ; ଆପଣ ଆଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ, ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ । ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ରହିଲେ, ମୋ ଶ୍ୱଶୁର ଶ୍ୱଶୁରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ଅନନ୍ତ ସ୍ନେହ ବଢ଼ିଯିବ । ଧର୍ମରୁ ଧନ, ଧର୍ମରୁ ଆନନ୍ଦ—ସବୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏହି ସଂସାର ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏ ମୃଦୁ, ସଦା ମନ ପବିତ୍ର ରଖିବେ, ଏହି ତପୋବନରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ; ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି । ଏହି ସବୁ ମୋ ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଆସିଛି; ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇବାକୁ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ? ଭାଇ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ ତାହା କରନ୍ତୁ ।” ଏଠାରେ ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏଭଳି ଭାବରେ, ଭର୍ତ୍ତୃଭକ୍ତିରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବୈଦେହୀ ସୀତା ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ପରମ ଉପକାରକ, ସ୍ନେହ ଭରା, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଓ ଧର୍ମନୁଷ୍ଠାନର ଅନୁକୂଳ । ମୁଁ କ’ଣ କହିବି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜେ କହିଛ—‘କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧନୁଷ ଧରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ନ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ୁ’ । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତ୍ୟାଗୀ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ, ନିଜେ ଆସି, ମୋ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ମୂଳ ଫଳ ଖାଇ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ କୁକ୍ରୁତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ, ମାନବମାଂସ ଖାଇ, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି । ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛୁ’ । ଏହି ସବୁ ଶୁଣି, ...