ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସେଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଦେଲେ। ପରେ, ବନରାମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ବନରାମାନେଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ ଏକ ଶତ ଯୋଜନା ବ୍ୟାପ୍ତ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଲାଂଘିଲେ। ସେ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ରାଜ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ହନୁମାନ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ପରିଚୟଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଖବର ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ପରେ, ଗୋପୁର ଭଙ୍ଗ କଲେ। ପାଞ୍ଚ ଦଳପତି, ସାତ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ଏବଂ ଶୂରବୀର ଅକ୍ଷକୁ ବଧ କରି, ଶେଷରେ ହନୁମାନ ବନ୍ଧିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଦିଆ ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ନିଜେ ନିୟତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ସୀତା ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି, ମହାବୀର ହନୁମାନ ଖୁସି ଖବର ନେଇ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଲେ। ହନୁମାନ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନମ୍ରତା ସହିତ ଖବର ଦେଲେ—"ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି"। ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ରାମ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କଲେ। ତାପରେ, ସମୁଦ୍ରଦେବ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ନଳ ବ୍ରିଜ ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରୁ ସେମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ଦାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କଲେ। ପରେ, ରାମ ସମାଜ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସୀତା ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ନିଜ ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷା କରି ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସୀତା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା, ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନି ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବଗଣ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ, ରାମ ଲଙ୍କାରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା କରି ଅଭିଷେକ କଲେ ଏବଂ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ବରଦାନ ଦେଲେ, ବନରାମାନେଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଲେ, ଏବଂ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭୃଗୁତୀର୍ଥ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ। ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଜଟା ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭାଇମାନେ ସହ ରାମ ନିଜ ସୀତାଙ୍କୁ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନର୍ଦାନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଜନତା ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମୃଦ୍ଧି, ଧର୍ମ, ନିରୋଗତା ଓ ଭୟଶୂନ୍ୟ ଜୀବନ ଥିଲା। କେହି କେବେ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ନାରୀମାନେ ସଦା ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ଓ ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ବାୟୁ, ଜ୍ୱରର ଭୟ ନଥିଲା; ଭୂଖ, ଚୋରିର ଭୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଏହି ସତ୍ୟୟୁଗ ସମ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥିଲେ। ରାମ ଶତଶଃ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ସୁନା ଦାନ କଲେ; କୋଟିକୋଟି ଗାଈ ଓ ଅପାର ସମ୍ପତ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ଦାନ କଲେ। ରାଘବ ଶତଗୁଣ ରାଜ୍ୟବଂଶ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ। ଦଶ ହଜାର ଦଶ ଶତ ବର୍ଷର ଶାସନ ପରେ, ରାମ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଇଥିବେ। ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପନାଶକ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ବେଦମତା ସ୍ୱୀକୃତ ରାମକଥା ଯିଏ ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଜୀବନଦାୟକ ରାମାୟଣକୁ ଯିଏ ପଢ଼େ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାକ୍ପଟୁତା ପାଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରେ, ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟତା ପାଏ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ଅଛି। ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ମୁନି ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନଦୀର ନିକଟରେ ଥିବା ତମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମାଟି ଶୂନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଘାଟ ଦେଖି, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି ଘାଟ ମାଟି ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ମନ ମୁଗ୍ଧ କରେ। ପ୍ରିୟ, ଘଟ ରଖ, ମୋର ଚମର ଚୀର ଦେ, ଏଠି ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବି।" ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚମର ଚୀର ଦେଲେ। ତାହା ହାତରେ ନେଇ, ସଂଯମୀ ବାଲ୍ମୀକି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଦମ୍ପତି କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଡାକ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ।