ବିରଧା ନାମକ ରାକ୍ଷସ, ଜଙ୍ଗଲରେ ରାତିରେ ଘୁଡ଼ିବା ଭୟଙ୍କର ଦେହଧାରୀ, ଭୟାନକ ଗର୍ଜନ କରି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ – ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ – ଦେହରେ ଉଠାଇ ନେଇଗଲା। ସେ ଏମିତି ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଏକାଉଁ ଗଛ, ନିର୍ମଳ ପକ୍ଷୀ ଦଳ, ଶୁଭ ପ୍ରାଣୀ ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁ-ସର୍ପ ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସୀତା ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଲେ। ସୀତା କହିଲେ, “ଏ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଦେହରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଧର୍ମିକ ଓ ପବିତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି। ମୋତେ ବନ୍ୟ ବାଘ ଓ ଚିତା ଭକ୍ଷି ଦେବେ – ମୁଁ ମୁକ୍ତି ଚାହେଁ, ଏ ରାକ୍ଷସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏ କକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଛି।” ଏହି ଅସୁବିଧା ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଅର୍ଥାତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିରଧାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଓ ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ବାମ ହାତ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଦୁଇ ହାତ ଭଙ୍ଗ ହେଇ, ଏହି ମେଘ ପରି ଦେହ ଧାରୀ ରାକ୍ଷସ ଭୂଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଦୂର୍ବଳ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏକ ଦୂର୍ଗମ ପାହାଡ଼କୁ ବିଜୁଳି ଆଘାତ ଦେଇ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ପରି। ଏହିପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ମୁକ୍କା, ହାତ, ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ଆଘାତ କଲେ। ଅନେକ ବାଣ, ତଳଓ, ତଳୱାର ଆଘାତ ଦେଇ, ଭୂମିରେ ପିସି ଦେଲେ, ତଥାପି ସେ ମରିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଦେଖିଲେ – ବିରଧା ଏକ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ଅଚଳ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ, “ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦେହ ଧାରୀ ରାକ୍ଷସ ତପୋବଳ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମରିବେ ନାହିଁ; ଆମେ ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ପିଟରେ ପୋତିବା ଉଚିତ।” ଏହିପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଗଡ଼ି ଖୋଦିବା ଉଚିତ।” ଏହିପରେ ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ବିରଧାଙ୍କ ଗଳାରେ ପାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର କରି ରଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିରଧା, ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲି, ଏ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି। ଏ କୌଶଳ୍ୟାପୁତ୍ର ରାମ, ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ, ମହାନ୍ ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି। ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଶାପରେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରେ ମୁକ୍ତି ଚାହିଲି, ସେ କହିଲେ, ‘ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ କରିବେ, ତେବେ ତୁମେ ନିଜ ଦେହ ପୁନର୍ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବେ।’ ଏହିପରି ରମ୍ଭାପ୍ରିୟ ବୈଶ୍ରବଣ ଶାପ ଦେଲେ; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ହେଲି। ମୁଁ ନିଜ ଲୋକକୁ ଯିବି; ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ, ଶତ୍ରୁ ଦାହକ ରାମ। ଏଠାରୁ ଅଧା ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଧର୍ମିକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରଭଙ୍ଗ ରହୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଯିବେ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିବେ। ଏ ରାମ, ମୁଁ ମୃତ ହେବା ପରେ ମୋତେ ଗଡ଼ିରେ ପୋତିବେ; ଏହି ଦେହଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ଏହା ନିତ୍ୟ ନୀତି। ଯେଉଁମାନେ ଗଡ଼ିରେ ପୋତିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।” ଏହିପରେ ବିରଧା, ରାମଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହି, ବାଣ ଆଘାତରେ କ୍ଷତି ହୋଇ ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, “ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଗଡ଼ି ଖୋଦିବା ଉଚିତ, ଏକ ବନ୍ୟ ହାତୀ ପାଇଁ ଯେପରି, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ।” ରାମ ଏହି କଥା କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ବିରଧାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ରଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୁଦା ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ି ଖୋଦିଲେ, ବିରଧାଙ୍କ ପାଖରେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିରଧାଙ୍କ ଗଳା ମୁକ୍ତ କରି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଖ ପରି କାନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଗଡ଼ିରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଲେ। ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଓ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ରଣଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସକୁ ଗଡ଼ିରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ନେଇଲେ। ଏହିପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ – ବିରଧା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଗଡ଼ିରେ ପୋତି ମୃତ୍ୟୁ ଦେବାକୁ ନିଷ୍ପତି କଲେ। ଏହି ନିଷ୍ପତି ପାଇଁ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଗଡ଼ିରେ ପୋତିଲେ; ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦିତ ଭାବରେ ବିରଧାକୁ ଭୂମିରେ ପୋତି, ଅଭୟ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପଥର ଦେଇ ଚାପି ଦେଲେ। ଏହିପରେ ଦୁଇ ଭାଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ରାକ୍ଷସ ହତ କରି, ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଗ୍ରହ ପରି ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ, ମହାବନରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଇଲେ। ବିରଧା ହତ ହେବା ପରେ, ରାମ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଗମ, ଆମେ ଏପରି ବନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ। ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ।” ଏପରି ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ।