ବିରାଧ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପରେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲେ । ତା’ପରେ ଗୋଟିଏ ଦୀप्तିମୟ ବଜ୍ରପାତ ସମାନ ବାଣ ଉଠାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ । ବିରାଧ ଭୟଙ୍କର ଚୀଁ ଦେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ମୂର୍ତ୍ତି ସମାନ ମୁହଁ ଖୋଲି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରି ବାଣ ଦେଖାଇ ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ । ତା’ପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ, ଦୀପ୍ତିମୟ ଅଗ୍ନିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ବର୍ଷା କରି, ବିରାଧ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ଯେଉଁ ବେଳେ ବିରାଧ ମୃତ୍ୟୁ ଶେଷ ମୂର୍ତ୍ତି ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ସେ ରାକ୍ଷସ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହସିଲେ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଏବଂ ଯawning କରିଲେ; ଯawning କରିବା ସମୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପଡ଼ିଗଲା । ତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତ ବର ଦ୍ୱାରା ବିରାଧ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ଆଘାତରୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦମ୍ ଦମନ କରି, ପୁଣି ବାଣ ଉଠାଇ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ । ତା’ପରେ ରାମ, ଶସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୁଇଟି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ । ରାମଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଇଥିବା ବାଣ ମେରୁ ପର୍ବତର ବଜ୍ରପାତରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଶିଖର ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା । ତା’ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କ କଳା ସାପ ପରି ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ଉଠାଇ, ବିରାଧ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ । ଦୁଇଜଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୀବ୍ର ଆଘାତ ଦେଉଥିଲେ, ତଥାପି ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉଠାଇ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ । ରାମ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆମକୁ ତାଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ନେଇଯିବାକୁ ଦିଅ ।” ରାମ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆମକୁ ଯେପରି ଚାହେ ନେଇଯିବ, ଏହା ଆମର ପଥ; ଏହି ରାତିର ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବାକୁ ଚାହେ, ଆମେ ତାଁପାଖରେ ଯିବା ।” ବିରାଧ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିର ଉପରେ ଭରସା କରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଶିଶୁମାନେ କାନ୍ଧରେ ବସିଥିବା ପରି ଉଠାଇ, ଅତି ଅହଂକାରରେ ଚାଲିଗଲେ । ଏହିପରି ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ବିରାଧ ଭୟଙ୍କର ଚୀଁ ଦେଇ, ଝାଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଥିଲେ । ସେ ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘପରି ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଏଠା ଗଛ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ, ଶୁଭ୍ର ଜୀବଜନ୍ତୁ, ବନ୍ୟ ପଶୁ ଓ ସାପ ରହିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ନବତମ ସର୍ଗ ବିବରଣା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଶ୍ରୀ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ । ବିରାଧ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସୀତା ଭୟ ଓ ବିଷାଦରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଲେ । ସୀତା କହିଲେ, “ଏହା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଧର୍ମିକ ଓ ପବିତ୍ର; ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଉଠାଇ ନେଉଛି । ବାଘ ଓ ଚିତା ମୋତେ ଭକ୍ଷିବେ; ରାକ୍ଷସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ; କକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଶିର ନମାଉଛି ।” ତା’ପରେ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ବିରାଧର ବାମ ହାତକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଏବଂ ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଭଙ୍ଗିଦେଲେ । ଦୁଇ ହାତ ଭଙ୍ଗ ହେଇଥିବା ବିରାଧ ମେଘପରି ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କମ୍ପି ଅଜ୍ଞାନ ହେଇ ତୁର୍ତ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବଜ୍ରପାତରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପର୍ବତ ପରି । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ମୁଠି, ହାତ ଓ ପା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଚେପିଦେଲେ । ବହୁ ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଏବଂ ଭୂମିରେ ବହୁ ଭାବରେ ଚେପି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିରାଧ ମରିଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିରାଧ ଉପରେ, ରାମ, ଯେଉଁ ଭୟରେ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥିବା, କହିଲେ: “ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଆମେ ଏହାକୁ ପୃଥିବୀରେ ପୁତିଦେବା ।” ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଭୟଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱର ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଡ଼ା ଖୋଦିଦେ ।” ଏପରି କହି ରାମ ଶୂରବିରାଧକୁ ଦମନ କରି, ତାଙ୍କ ଗଳାରେ ପା ଦେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ରାମଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ କଥା ଶୁଣି ବିରାଧ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ମରିଯାଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୁମେ; ଆଗରୁ ମୁଁ ତୁମେକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି, ଏହା ମୋର ଭୁଲ । ରାମ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମିକ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ, ମହାନ୍ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି । ଏକ ଶାପରେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି; ମୁଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ।” “ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିନୟ କରିଥିଲି, ତେବେ ତିନି କହିଲେ: ‘ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବ—’ ତା’ପରେ ତୁମେ ନିଜ ଦେହ ଫେରି ପାଇବ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ । କ୍ରୋଧରେ ସେ ଏପରି କହିଥିଲେ । ରାମ, ରମ୍ଭାକୁ ଆସକ୍ତ ବୈଶ୍ରବଣ ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ; ତୁମେ ଦୟା କରି ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ ।” “ମୁଁ ନିଜ ଲୋକକୁ ଯିବି; ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା । ନିକଟରେ ଧର୍ମିକ ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଶରଭଙ୍ଗ ରହୁଛନ୍ତି । ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଏହି ମହା ତପସ୍ବୀ, ସୂର୍ୟ ସମାନ ତପ୍ତ, ତାଙ୍କଠାରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ସେ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦେବେ ।” “ରାମ, ମୋତେ ଗଡ଼ାରେ ପୁତିଦିଅ ଓ ନିରାପଦ ଯାଅ; ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିବା ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏହି ନିତ୍ୟ ନୀତି । ଯେଉଁମାନେ ଗଡ଼ାରେ ପୁତିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି ।” ଏପରି କହି ବିରାଧ, ରାମ ଉପରେ ଆଘାତ ପାଇ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ କଲେ । ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଗଡ଼ା ଖୋଦିଦିଅ, ଏକ ବନ୍ୟ ହାତୀ ପାଇଁ ଯେପରି ହୁଏ, ତା’ପରି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ।” ଏହିପରି କହି ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ବିରାଧର ଗଳା ଉପରେ ପା ଦେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ ।