ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ଛୁଆଁଠାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ମୋ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟହାନିରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ଅଟକି ଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସଂଯମ ରଖି ଅଜଗର ପରି ଶସ୍ୟାନ୍ତ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ; ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛୁ, ଏମିତି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ତୀରରେ ବିରାଧ ଦାନବ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡିବ, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ଧରିତ୍ରୀକୁ ରଙ୍ଗିଦେବ। ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିଥିଲି, ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଏବେ ବିରାଧ ଉପରେ ବିପ୍ରୟୋଗ କରିବି, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ପର୍ବତ ଉପରେ ବଜ୍ର ଫିଙ୍ଗନ୍ତି। ମୋ ଭୁଜାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମହାତୀବ୍ର ତୀର ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଉପରେ ଲାଗି, ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଶରୀରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ଧରିତ୍ରୀରେ ପତିତ କରିଦେବ।” ଏହିଭଳି ମନୋଭାବରେ ଘଟଣା ଘଟୁଥିଲା, ଏହିବେଳେ ମହାକାବ୍ୟ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିରାଧ ଦାନବ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କଣ୍ଠରେ ବନକୁ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ମୋତେ କୁହ।” ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ବିରାଧ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଜନ୍ମ କଥା କହିବି। ମୁଁ ଜାଭାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋ ମା ଶତହ୍ରଦା। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ବିରାଧ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏମିତି ବର ପାଇଛି ଯେ, ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମୋତେ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୋତେ କେବଳ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟିବା କିମ୍ବା ଭେଦିବା ଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଇଁଜଣେ ପୁନି ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ, ଶୀଘ୍ରେ ସେଠାକୁ ଚାଲିଯାଅ, ନାହିଁଲେ ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇଦେବି।” ଏହା ସୁନି ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା। ସେ ବିରାଧକୁ କହିଲେ, “ନିଚ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଆହ୍ବାନ କରୁଛ। ଯୁଦ୍ଧ କର, ମୋ ହାତରୁ ଆଜି ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ।” ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ କଢ଼ି, ତୀବ୍ର ତୀର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବିରାଧ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ ସପ୍ତଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖୀ ତୀର ବିଦ୍ୟୁତ୍ବାନ୍ତି ଗତିରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗରୁଡ଼ ଝଙ୍କାର କରେ। ସେଇ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ବିରାଧଙ୍କ ମୟୂରପିଛା ପରି ଶରୀରକୁ ଭେଦି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିପରି ଜଳି ସ୍ଥଳୀରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଘାଉରେ ବିରାଧ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମାଟିରେ ରଖି ଦେଲେ, ଏବଂ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବଡ଼ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି କରି ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କ ଉପରେ ଅକ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ପରି ବଡ଼ ଶୂଳ ଉଠାଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି ମୁଁହ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇଁ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ତୀର ବର୍ଷା କରିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ବିରାଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ହସି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଏବଂ ଜମ୍ଭା ଦେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଏହି ତୀରଗୁଡ଼ିକ ଜମ୍ଭା ସହିତ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ବିରାଧ ତୀରସ୍ପର୍ଶରୁ ଜୀବନଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରି, ଶୂଳ ଉଠାଇ ରାଘବମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଅସ୍ତ୍ରବିଶାରଦ ରାମ, ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ଦୁଇଟି ତୀର ଲଗାଇ, ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ଓ ବଜ୍ରପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୂଳକୁ କାଟିଦେଲେ। କଟାଯାଇଥିବା ଶୂଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଚୂଡ଼ା ବଜ୍ର ଲାଗି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ପରି ଭୂମିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଦୁଇଁ ଭାଇ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ, କଳା ନାଗ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ବିରାଧ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଗଲେ। ସେମାନେ ଏତେ ଘାଉ ଦେଲେ ଯେ, ବିରାଧ ଦୁଇଁ ଶୂରବୀର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବାହୁରେ ଧରି, ଅଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଉଠାଇ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦାନବ ଯେଉଁଠାରେ ନେଇଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ନେଯାଉ। ଏହି ଆମର ମାର୍ଗ, ସେଉଁଠାରେ ଚାଲିବା ଦରକାର।” ବିରାଧ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କୁ ଛୁଆ ପିଲାମାନେ ମାନେ ଅନ୍ତରେ ଉଠାଇ, ଅତ୍ୟଧିକ ଅଭିମାନରେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଦିଗକୁ ନେଇଗଲେ। ସେ ଏକ ବଡ଼, ଘନ ମେଘପରି ଅନ୍ଧକାର ଅଟବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବିଧ ବୃକ୍ଷ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ, ଶୁଭ୍ର ପ୍ରାଣୀ, ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ସର୍ପ ଥିଲେ। ଏହିବେଳେ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଁ ଭାଇ, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିରାଧ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସୀତା ବିଷାଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଧରି ରହିଲେ। ସୀତା କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥନନ୍ଦନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ରାମ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି। ବନର ବାଘ ଓ ଚିତା ମୋତେ ଭକ୍ଷିବେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ, ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ! ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିରାଧଙ୍କ ବାମ ହାତ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ କୁଟି ଦେଲେ। ଦୁଇଁ ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବାରେ, ମେଘପରି ଦେହ ଥିବା ବିରାଧ ବଡ଼ ଝଟକାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ବଜ୍ର ଲାଗି ପର୍ବତ ପଡିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ଦୁଈ ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ମୁଠି, ହାତ, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ମାରି, ଜୋରରେ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଲେ। ତଥାପି, ଅନେକ ତୀର ଭେଦି, ତଳୱାର ଘାଉ ଓ ଭୂମିରେ ଅନେକ ଭାବରେ କୁଟି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦାନବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ନାହିଁ।