ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଇ ଦିନ କୈକେୟୀ କେତେ ଚତୁର ଭାବେ ସବୁ କାମ ସଫଳ କରିଦେଲେ! ସେ ରାଜ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପୁଅର ମଙ୍ଗଳ। ଆଜି ମୋତେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଦେଇ, ସେ ମଧ୍ୟମା ମାଆଙ୍କର ଇଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ମୋ ପାଇଁ, ସୀତାଂକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଛୁଁଇଦେବାର ଭୟ—ଏହା ମୋର ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଆମର ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବେଦନାଦାୟକ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ରାମଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଉଥିଲା। ତାକୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସର୍ପ ଭଳି ଫୁସିଲେ, କହିଲେ, “ଏଇ ରାଘବ, ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଏମିତି ଅନାଥ ଭାବରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ଥିଲେ, ଆପଣ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରନ୍ତି? ଆଜି ମୋ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ବିରାଧ ରକ୍ଷସକୁ ମୋର ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ବର୍ତ୍ତକୁ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିଥିଲି, ସେଇ କ୍ରୋଧ ଏବେ ବିରାଧ ଉପରେ ଉତ୍ସର୍ଜିତ ହେବ। ମୋର ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁର ଗତିରେ ତୀର ବିରାଧଙ୍କ ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ଭିଦ୍ଧ କରି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବା, ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚୟ।” ଏହି ସମୟରେ, ମହାକବି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାମାୟଣର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି ବିରାଧ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କଣ୍ଠରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଞ୍ଜାଇ କହିଲେ, “ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁଠିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ତାହାର ପ୍ରଶ୍ନରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତାପରେ ବିରାଧ କହିଲେ, “ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ମୋତେ ଶୁଣ। ମୁଁ ଜାବା ନାମକ ଅସୁରଙ୍କ ପୁଅ, ମୋର ମାଆ ଶତହ୍ରଦା। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ବିରାଧ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଦେହ ପାଇଛି—ମୋତେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କାଟିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ନାରୀକୁ ଛାଡି ଦୁଇଜଣେ ଯେପରି ଆସିଥିଲ, ସେପରି ଚାଲିଯାଅ। ନହେଲେ, ତୁମର ଜୀବନ ନେଇ ନେବି।” ଏହି ଅପମାନରେ ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା। ତିନି କହିଲେ, “ଅପବିତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଛ! ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିର ହୁଅ, ମୋର ହାତରୁ ତୁମେ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ।” ଏହାକୁ କହି ରାମ ଧନୁଷ୍ୟ ଚଢ଼ାଇ ତୀବ୍ର ତୀର ଧାରଣ କଲେ। ସେ ସପ୍ତଟି ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ପଙ୍କ ଥିବା ତୀର ଗରୁଡ଼ ପବନ ଭଳି ବେଗରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଇ ତୀରମାନେ ବିରାଧଙ୍କ ମୟୂରପିଛ ଭର୍ତ୍ତି ଦେହକୁ ଭିଦ୍ଧ କରି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ ବିରାଧ ଦୁଃଖରେ ସୀତାଙ୍କୁ ନିମ୍ନେଇ ଦେଲେ, ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ବିଶାଳ ଶୂଳ ଉଠାଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେଇ ଦୁଇଭାଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ ଭଳି ତୀରବୃଷ୍ଟି କଲେ। କିନ୍ତୁ ବିରାଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବରେ ହସି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି, ଏବଂ ଏତେ ତୀର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେହରୁ ଖସିଗଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତୀର ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ପୁନି ସେ ଶୂଳ ଉଠାଇ ରାଘବମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ତୀର ଚଢ଼ାଇ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶୂଳ ପାହାଡ଼ ଶୀଖର ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ଏବେ ଦୁଇଭାଇ ତଳୱାର ଉଠାଇ, କଳା ସର୍ପ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ନେଇ ବିରାଧ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତଥାପି, ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଅଚଳ ଶିଖର ଭଳି ସେମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୋମିତ୍ରି, ଏ ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁଠି ନେଇଯିବାକୁ ଚାହେ, ନେଉଁ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ରାସ୍ତା ଆମ ପଥ, ତାହା ଆମେ ଦେଖିବା।” ଏହିଭଳି ଭାବି ବିରାଧ ଦୁଇ ଭାଇଁକୁ ଶିଶୁମାନେ ଭଳି କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ, ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଗଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ଭଳି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ, ସର୍ପ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଏଠି ମହାକବି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିରାଧ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି ଦେଖି, ସୀତା ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିର୍ମଳ, ଯିଏ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଉଠାଇଯାଉଛନ୍ତି। ମୋତେ ଅନେକ ବାଘ, ଚିତା ଖାଇଯିବେ—ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।” ଏହି ବେଳେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିରାଧଙ୍କ ବାମ ପାଖୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖୁଡ଼ି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବାରେ, ମେଘ ଭଳି ଦେହ ଥିବା ବିରାଧ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅଚେତନରେ ଏକ ବିଜୁଳି ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭୂମିରେ ଲୁହୁ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା।