ବନର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଭୟାନକ ଗର୍ଜନ ଦେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ସେ ଦୃତ ହସ୍ତେ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲା, "ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଜଟାଧାରୀ ଓ ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ତପସ୍ବୀ, ତୁମର ଜୀବନ ଏବେ ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାଲିଛି।" ସେ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲା, "ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରି, ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ କେମିତି ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ରହୁଛ? କିଏ ତୁମେ, ଅଧର୍ମୀ, ଋଷିମାନେଙ୍କ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ପାପୀ? ମୁଁ ହେଉଛି ବିରାଧ, ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ।" "ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଋଷିମାନେଙ୍କ ମାଂସ ଖାଇ ଘୁରୁଛି। ଏହି ମହିଳା ଏବେ ମୋର ମହିଳା ହେବେ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପାପୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ରକ୍ତ ପିଇଦେବି।" ବିରାଧ ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅସୁର ଭାବରେ କହିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ତାଳପନସ ଗଛର ପତା ପରି କପିଲେ। ବିରାଧଙ୍କ ଆଂକୋଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଁ ଶୁଖିଗଲାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସୁମ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଜନକମହାରାଜଙ୍କ ଝିଅ, ମୋର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ବିରାଧଙ୍କ ଆଂକୋଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା ଆମ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ସେସବୁ ଆଜି କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହେଲା। ସେ ରାଜ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, କେବଳ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଲାଭ ଚାହାନ୍ତି, ଦୂରଦର୍ଶି। ଯିଏ ମୋତେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟମା ମାତା ଆଜି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ।" "ସୀତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଛୁଇଁଥିବା ଦେଖିବା, ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ବେଦନାଦାୟକ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ମୋର ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଶୋକରେ ଅଟକିଗଲା। ଏହା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଦମିତ ସର୍ପ ପରି ଫୁସିଲେ, "ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ରକ୍ଷକ, ଇନ୍ଦ୍ର ପରି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ଥିବାବେଳେ ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଆଜି ମୋର କ୍ରୋଧରେ ବିରାଧ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ଏ ଭୂମିକୁ ରଙ୍ଗାଇଦେବ। ଯେ କ୍ରୋଧ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲି, ସେହି କ୍ରୋଧକୁ ଏବେ ବିରାଧ ଉପରେ ବର୍ଷାଇବି, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେମିତି ବଜ୍ର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ମୋର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ବିରାଧଙ୍କ ବଡ଼ ଛାତିକୁ ଭେଦି, ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦୂର କରି, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବ।" ଏଉଁପରି ଦିନ ବିତିଲା, ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିରାଧ ପୁଣି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଞ୍ଜାଇ କହିଲା, "ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ?" ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶୂରବୀର ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବିରାଧ ତାଙ୍କୁ କହିଲା, "ମୁଁ ଜଭାଙ୍କ ପୁଅ, ମୋର ମା ହେଉଛନ୍ତି ଶତହ୍ରଦା। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ମୋତେ ବିରାଧ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି।" "ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏମିତି ଵର ପାଇଛି – ଏହି ଲୋକରେ ମୋତେ କୌଣସି ଶସ୍ତ୍ର ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭେଦିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଏହି ମହିଳାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଆସିଛ, ତେପରି ଚଳିଯାଅ, ନହେଲେ ତୁମର ଜୀବନ ନେଇଦେବି।" ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରେଗିଗଲା। ସେ ବିରାଧଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ନିଚ ଓ ଅଭାଗା। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରୁହ, ମୋ ହାତରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହଁ।" ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଚାପି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ ବିରାଧ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ସାତଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖି ବାଣ ଛାଡ଼ି, ଗରୁଡ଼ର ବାୟୁ ପରି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବିରାଧଙ୍କ ଦେହକୁ ଭେଦିଦେଲେ। ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ବିରାଧଙ୍କ ମୟୂରପଙ୍ଖି ଦେହରେ ଭେଦି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ତପି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଆঘାତରେ ବିରାଧ ବୈଦେହୀକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, କ୍ରୋଧରେ ତୀର୍ଥ ଉଠାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରି ତୀର୍ଥ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା, ମୁଁହ ଖୋଲି ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ବିରାଧ ଉପରେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିପରି ବାଣବର୍ଷା କରିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ରାକ୍ଷସ ହସିଲା, ଦଢ଼ି ରହିଲା, ଓ ହେଠାରେ ହେଠାରେ ହେଉଥିଲା; ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଯାଞ୍ଚରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଵରବଳେ, ବିରାଧ ତାଙ୍କୁ ବାଣ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନଶକ୍ତି ଦମନ କରିପାରୁଥିଲେ। ସେ ପୁଣି ତୀର୍ଥ ଉଠାଇ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତା'ପରେ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ରାମ ଦୁଇଟି ବାଣରେ ବିରାଧଙ୍କ ଅଗ୍ନିପରି ତୀର୍ଥକୁ କାଟିଦେଲେ। ତୀର୍ଥଟି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁହିଗଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କ ଖଡ଼ଗ ଉଠାଇ, କଳା ନାଗ ପରି ଚମକି, ଶକ୍ତି ସହିତ ବିରାଧ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭୁଜାରେ ଧରି, ତାଙ୍କ ଅଚଳତା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଚାଲିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଯେପରି ନେଉଛି, ତା'ପରି ଏହାଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦିଅ।" ଏଭଳି ଦୁଃସାହସିକ ଘଟଣା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଗଭୀର ଅରଣ୍ୟରେ ଘଟିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଓ ପ୍ରେମ ଏକ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ନେଲା।