କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ତାଙ୍କ ସହ ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ମହାନ୍ଦର୍ବର ଏକ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁମାନେ ଘିରି ରହିଥିଲେ, ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗଭୀର ଏବଂ ଲାଲ୍, ମହାନ ମୁଁହ, ବିକୃତ ଓ ଫୁଲା ଥଳୁ, ଅସମ, ଉଚ୍ଚ, ବିକଳାଙ୍ଗ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦେହ। ତିଗେର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ—ଏହା ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର, ମୁଁହ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଉଦ୍ଘାଟିତ। ତାଙ୍କର ଏକ ଲୋହା ଶଳା ଉପରେ ତିନିଟି ସିଂହ, ଚାରିଟି ବାଘ, ଦୁଇଟି ବଘୁଆ, ଦଶଟି ଚିତଳ ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ—ସବୁ ଚର୍ବି ଲପେଟା ଏବଂ ଶିଙ୍ଗ ଲାଗିଥିଲା। ସେ ଏହାକୁ ଉଠାଇ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମିଥିଳାର ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଧାଡ଼ିଆସିଲା, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିଲା। ସେ ହଠାତ୍ ଶୀତାଙ୍କୁ ବାହୁରେ ଧରି ନେଇ, ଦୂରକୁ ଯାଇ କହିଲା—"ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଜଟାଧାରୀ, ଭକ୍ଷା ଓ ତମର ଭାର୍ୟା ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିଛ; ତୁମ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।" ସେ ପୁନି କହିଲା, "ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛ? କିଏ ତୁମେ, ଅଧର୍ମୀ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭଂଗ କରୁଛ? ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ, ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି। ମୁଁ ସଦା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ। ଏହି ଶୋଭାମୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଏବେ ମୋର ଭାର୍ୟା ହେବ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପାପୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ତୁମ ରକ୍ତ ପିଇବି।" ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ବିରାଧ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ମୁଁହର ଅହଂକାର ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ପବନରେ କଦଳୀ ଗଛ ପରି ହଲୁଚିଲେ। ଶୀତାଙ୍କୁ ବିରାଧଙ୍କ ଆଂକୋଲରେ ଦେଖି ରାମ, ତାଙ୍କ ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମୋର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତା ବିରାଧଙ୍କ ଆଂକୋଲରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜକୁମାରୀ ଅତି ସୁଖରେ ଲାଳିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଚାହିଁଥିଲେ, ତାହା ମିଳିଥିଲା—ସେଇ ସବୁକୁ ଆଜି କୈକେୟୀ ପୂରଣ କରିଦେଲେ। ରାଜ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା, ମାତ୍ର ପୁତ୍ରର ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ମୋ ମଧ୍ୟମ ମାତା ଆଜି ତାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କଲେ। ଯିଏ ମୋତେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟକୁ, ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଶା ଆଜି ସାକାର ହେଲା। ଶୀତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ହେବା, ମୋ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଣିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବେଦନାଦାୟକ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସର୍ପ ପରି ଫୁସ୍କି କହିଲେ—"ଭୂତମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଆପଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋତେ ସେବକ ଥିବାବେଳେ ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଆଜି ମୋର କ୍ରୋଧରେ ବିରାଧ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ଭୂମିକୁ ରଙ୍ଗାଇ ଦେବ। ଯେ କ୍ରୋଧ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କ ଉପରେ ଧରିଥିଲି, ଏହିବେ ବିରାଧ ଉପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ପ୍ରହାର କରିବି। ମୋର ବଳ ଓ ତ୍ୱରିତ ବାଣ ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ଛାତିକୁ ଭେଦି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନାଶ କରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରିବ।" ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିରାଧ ଏବେ ଅବାର୍ଜ୍ଜିତ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କିଏ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ? କେଉଁଠି ଯାଉଛ?" ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ଶ୍ରୀରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବିରାଧ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ବିଷୟରେ କହିଦେଉଛି, ରାଘବ। ମୁଁ ଜାଭା ନାମକ ପିତା ଓ ଶତହ୍ରଦା ନାମକ ମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ମୋତେ ବିରାଧ ବୋଲି ଏହି ଭୂମିର ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଚିହ୍ନାନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୁଁ ଏଭଳି ଵର ପାଇଛି—ଏହି ଲୋକରେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମୋତେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ମୋତେ କେହି କାଟିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଇଜଣ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଆ; ନହେଲେ ତୁମ ଜୀବନ ନେଇ ନେବି।" ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ବିରାଧଙ୍କୁ ରାମ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଚକ୍ଷୁ କରି କହିଲେ—"ଅପବିତ୍ର, ନିଚ୍ ଏବଂ ଅସଂଯମୀ! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଢ଼ି ରୁହ, ମୋ ହାତରୁ ଚିରନ୍ତନ ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି ପାରିବ ନାହିଁ।" ଏହିପରେ ରାମ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନିଶାନା କରି ବିରାଧ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ ସାତଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପଙ୍ଖୀ ବାଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବେଗରେ ଛାଡ଼ିଲେ—ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଗରୁଡ଼ ପବନ ପରି ଦୃତ ଥିଲା। ସେସବୁ ବାଣ ବିରାଧଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଭେଦି, ରକ୍ତ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ବିରାଧ ଆହତ ହୋଇ, ଶୀତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଶଳା ଉଠାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଡ଼ିଆସିଲେ। ସେ ବିପୁଳ ଧ୍ୱନି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଶଳା ଘୁମାଇ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ମୁଁହ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇଭାଇ ଏହି ବିରାଧ ଉପରେ ଅଗ୍ନିପରି ତୀବ୍ର ବାଣବୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିରାଧ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ଅତି ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ ହସି, ଦଢ଼ି ରହି, ଜମ୍ଭାଇ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଜମ୍ଭାଇ ସହିତ, ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିଆ ବର ଦ୍ୱାରା ବିରାଧ ତାଙ୍କ ଜୀବନଶକ୍ତିକୁ ବାଣର ଛୁଅଣୁଠାରୁ ଦମନ କରି, ପୁନି ଶଳା ଉଠାଇ ରାଘବ ଭାଇମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।