ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ ଏବଂ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଅଗ୍ନିପରି ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରଭୁ ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଏବେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଋଷିମୁନିଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ରାମ, ଉଦୟାଚଳ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ଏହି ଗଭୀର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚୁଇଁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମଣ୍ଡୁକ ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ସେଠାରେ, ସୀତାଙ୍କ ସହ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମଣ୍ଡୁଭକ୍ଷୀ, ଦାନବ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ପଶୁମାନେ ତା’କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ଗଭୀର, ବଡ଼ ମୁହଁ, ବିକୃତ ଏବଂ ଫୁଲା ପେଟ, ଅସମତଳ ଦେହ, ଉଚ୍ଚ, ବିକୃତ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର। ସେ ବାଘ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲା, ଯାହା ଅଧିକାଂଶ ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା, ତା’ର ମୁହଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ବଡ଼ ଖୋଲା। ତିନିଟି ସିଂହ, ଚାରିଟି ବାଘ, ଦୁଇଟି ବଘିନୀ, ଦଶଟି ଚିତଳ ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ, ଶିଂଗ ଓ ଚର୍ବି ଲଗା, ସେ ଏହାମାନେକୁ ଏକ ଲୋହା ଶଳାରେ ଛେଦି ରଖିଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା; ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମିଥିଳାନଗରୀ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ସେ ବିରାଢ଼ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲା, ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି। ସେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଆଂକୋଳେ ଧରି ଦୂରେ ଯାଇ, କହିଲା: “ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମ ଧାରଣ କରି, ଏହି ମହିଳା ସହ, ତୁମର ଆୟୁ ଶେଷ ହେବାକୁ ଆସିଛି। ତୁମେ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ; କିପରି ତୁମେ ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକ ମହିଳା ସହ ବସୁଛ? କିଏ ତୁମେ, ଅଧର୍ମୀ, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁଥିବା? ମୁଁ ବିରାଢ଼, ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ। ମୁଁ ସଦା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ତପସ୍ୱୀମାନେଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଏହି ରୂପବତୀ ମହିଳା ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବେ। ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଇ ଅପରାଧୀ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ରକ୍ତ ପିବିବି।” ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ବିରାଢ଼ କହିଲା। ତାଙ୍କ ଅହଂକାରିକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଭୟରେ କମ୍ପିତ, ପୌଁଠ ଗଛ ପରି ହେଉଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ, ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ୱୀ, ବିରାଢ଼ଙ୍କ ଆଂକୋଳେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା। “ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମୋର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ବିରାଢ଼ଙ୍କ ଆଂକୋଳେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜକୁମାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂସ୍କାର ଓ ସୁଖରେ ପାଳିଥିଲେ— ଯାହା ଆମ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଥିଲା— ସେସବୁ କୈକେୟୀ ଆଜି ସଫଳ କରିଦେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ରାଜ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, କେବଳ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲା। ଯିଏ ମୋତେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ; ଆଜି ମୋର ମଧ୍ୟମ ମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଗଲା। ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି, ସୀତାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଛୁଇଁବା, ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନୁହେଁ, ହେ ସୌମିତ୍ରି। ଏପରି କହି ରାମ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୋଷେ ବିସ୍ଫୋରିତ ସର୍ପ ପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଇନ୍ଦ୍ର ପରି, ତଥାପି ଅନାଥ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ; ମୁଁ ତୁମ ସେବକ ଥିଲେ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଆଜି ମୋର କ୍ଷୁଦ୍ର ତୀରରେ ଆକ୍ରୋଶରେ ବିରାଢ଼ ଦାନବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ଭୂମିକୁ ରଙ୍ଗାଇଦେବ। ଯେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତ ପ୍ରତି ମୋର କ୍ଷୁଦ୍ର ରୋଷ ଥିଲା, ଏହିବେଳେ ସେହି ରୋଷ ବିରାଢ଼ ଉପରେ ବର୍ଷିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ମାଳା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଫିଙ୍କନ୍ତି। ମୋର ବଡ଼ ତୀର, ହସ୍ତବଳ ଓ ବେଗରେ ଚଳି, ତାଙ୍କର ବିକଟ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଲାଗି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଶରୀରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ତା’କୁ ଭୂମିରେ ଝଟିଏଇଦେବ। ଏବେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ଏହିବେଳେ ବିରାଢ଼ ପୁଣି କହିଲା, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା: “କିଏ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, କେଉଁଠିଯିବାକୁ ଯାଉଛ?” ସେହି ତେଜୋମୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମ, ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ବିରାଢ଼ଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବିରାଢ଼ ତା’ର ପ୍ରକୃତ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲା: “ଭଲ, ମୁଁ କହୁଛି, ରାଘବ, ଶୁଣ। ମୋର ବାପା ଜବା, ମାଆ ଶତହ୍ରଦା; ସମସ୍ତ ଭୂମିର ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ବିରାଢ଼ ବୋଲି କହନ୍ତି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ବର ପାଇଛି: ଏହି ଲୋକରେ ମୋତେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଚେଦ କିମ୍ବା ଭେଦ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ମହିଳାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଯେମିତି ଆସିଥିଲ, ସେମିତି ଚାଲିଯାଅ, ଦେରି କରନି; ନହେଲେ ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରାଣ ନେଇଦେବି। ତେବେ, ରାମ ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି, ଏହି ବିକୃତ ମନସ୍କ ବିରାଢ଼କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ଅତି ନିଚ ଓ ଧନ୍ୟହୀନ; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଢ଼ିଅ, ମୋ ହାତରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହଁ।” ତା’ପରେ ରାମ ଧନୁଷ ବାନ୍ଧି, ତୀବ୍ର ତୀର ନିଶାନା କରି ବିରାଢ଼କୁ ମାଡ଼ିଲେ। ସେ ଧନୁଷ ବାନ୍ଧି, ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖୀ ସତ୍ତର ତୀର, ବେଗବାନ୍ ଗରୁଡ଼ ବାୟୁ ପରି, ଛାଡ଼ିଲେ। ସେହି ତୀରମାନେ ବିରାଢ଼ଙ୍କ ଦେହରେ ଘୁସି, ମୟୂରପିଛ ପିନ୍ଧିଥିବା, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଇ, ଅଗ୍ନିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଆଘାତ ପାଇ ବିରାଢ଼, ବୈଦେହୀକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଦୁର୍ଜୟ କ୍ରୋଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶଳା ଉଠାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା।