ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ମୁହଁ ଉଲ୍ଲାସର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଦ୍ଧତିରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ଋଷି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଜାଙ୍କ ସହ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମଙ୍ଗଳ ଓ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ନଗର, ରତ୍ନାଗାର, ଦେଶ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି, ଅବିଚଳ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି କି। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ସମସ୍ତ ଅନୁଚର ଓ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି କି। ଦେବ ଓ ମାନବ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିଷ୍ପାଦିତ ହେଉଛି କି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମଙ୍ଗଳ ଓ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଵେଶ ଦେଲେ। ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—"ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ମୋ ପାଇଁ ଅମୃତ ଲାଭ, ବର୍ଷା ନ ହେଉଥିବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ବର୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତି ପରି, ଅପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ପାଇବା ପରି, ହାରାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଫେରି ପାଇବା ପରି, ଏବଂ ବିପୁଳ ଧନ ଲାଭ ପରି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଏମିତି ଅପୂର୍ବ ଲାଭ। ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ଅନେକ ଅଭିନନ୍ଦନ। ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା କ'ଣ? ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କ'ଣ କରିପାରିବି? ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଜୀବନ ଧନ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆଜି ମୋ ରାତି ପବିତ୍ର ହେଲା। ଆପଣ ପୂର୍ବେ ରାଜର୍ଷି ଥିଲେ, ତପଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ପବିତ୍ର ଘଟଣା। ଆପଣ ଏଠାରେ ଥିବାରୁ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ଆପଣ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ। ଆପଣ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହନ୍ତୁ। ମୁଁ କ୍ରିୟାରେ କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ମୋର ଦେବତା ସମାନ ରକ୍ଷକ। ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆସିଛି, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ମହାଧର୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି।" ରାଜାଙ୍କ ଏହି ନମ୍ର ଓ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଅତିଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରେ ବାଲ କାଣ୍ଡର ଉନବିଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଦୀର୍ଘ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିର ଶରୀର କୁଁପିଉଠିଲା, ମୁଣ୍ଡ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା। ସେ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ଏପରି ଆଚରଣ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଆପଣ ବଶିଷ୍ଠ ବଂଶର ଗୌରବ। ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ହେବ। ମୁଁ ଏକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ଦାନବ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ବ୍ରତକୁ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି। ବ୍ରତ ପ୍ରାୟ ସମାପ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେମାନେ ଆସି ଯଜ୍ଞବେଦିକା ଉପରେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରି ଦୂଷିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ମୁଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେଠାରୁ ହଟିଯାଏ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଏକ ସତ୍ୟବୀର, କାଳମୈଳା କପିଳ କେଶ ଥିବା ଯୁବକ। ମୋର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବେ। ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ କରିବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି। ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହେବ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ। ରାଜନ୍, ପୁତ୍ରପ୍ରେମରେ ଆପଣ ଅନୁଭୂତିରେ ଆସିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ବଚନ ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟବଳ ଜାଣେ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ଯଦି ଆପଣ ଧୃତି ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହମତିରେ ମୋତେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଦଶ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରତ ଚାଲିବ, ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଦେରି ହେବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଦେଖାଏଁ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏପରି କଥା କହି ଚୁପ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା। ସେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ମୁଞ୍ଜରେ ଉଠି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମନ ଏହି କଥାରେ ଘାୟଲ ହେଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଠିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରି, ସେ ଏହିପରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ...