ଋଷିମାନ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟବୃନ୍ଦ ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏବଂ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତୁ, ନିଜ ମୁନିବୃନ୍ଦ ସହ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହାପରେ ରାମ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଂକୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁମତି ଓ ଉପଦେଶ ନେଇ ନିଜ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଯଦିଓ ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ରାଘବ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ସଦା ରାଘବଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ରାଘବ ଭାବିଲେ ଏବଂ ଅନେକ କାରଣରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ରହିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ଭାବିଲେ—ଏଠାରେ ମୋତେ ଭରତ ଦେଖିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମୋର ମାନ୍ୟମାନେ ଏବଂ ନଗରବାସୀମାନେ ଆସିଥିଲେ; ଏହା ସ୍ମରଣ କଲେ ମୋ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ତାଙ୍କର ଶିବିର ଥାପଣା କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏଠାର ଭୂମି ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀଙ୍କ ମଳଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟଧିକ ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହିପରି ଭାବି ରାଘବ ଆଉ ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାମ ଅତ୍ରି ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବୟସ୍କ ଏହି ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଆଶ୍ରମର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଅତି ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବୟସ୍କା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଏହି ମୁନି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଅତ୍ରି ମହାର୍ଷି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ତପସ୍ୱିନୀ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର; ସେ ତପୋବନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଦରଣୀୟ। ଏହି ଅନସୂୟା ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଅବିରତ ଅନାବୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ। ସେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ତପୋବଳରେ ଶୋଭିତ। ଅନସୂୟା ନିଜ ନିୟମରେ ଶୁଦ୍ଧ, ବିଘ୍ନ ବିନାଶ କରି, ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦଶ ଦିନ ରାତି ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେ ତୁମ ପାଇଁ ମାତୃସମାନ। ବୈଦେହୀ, ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, କ୍ରୋଧ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ, କର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର।” ଏହିପରି ମୁନି କହିବା ପରେ, ରାଘବ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ, ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛ; ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ରେ ଏହି ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଗମନ କର।” ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମଙ୍ଗଳକାମନା ବିହାରିଥିବା ସୀତା ଧର୍ମଜ୍ଞା ବୟସ୍କା ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ନିଜେ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଅନସୂୟା ଦୁର୍ବଳ, ଝୁରା, ବୟସ୍କ, ଚୁଲି ଧଳା, ଶରୀର କମ୍ପିଥିବା ଏକ କଦଳୀ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୀତା ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଏହି ପତିବ୍ରତା ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ। ବୈଦେହୀ ନମ୍ରତା ସହ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ହସି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅନସୂୟା, ଧନ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାକୁ ଦେଖି ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ—“ଧନ୍ୟ ତୁମେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ। ତୁମେ ନିଜ ପରିବାର, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶ୍ରୀ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ। ଏହି ତୁମର ଭାଗ୍ୟ। ପତି ସହରେ ରହୁନ୍ତୁ କି ଅରଣ୍ୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ କି ସଦ୍ଗୁଣୀ, ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କ ପତି ପ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ। ପତି ଦୁଷ୍ଟ କି ଚିତ୍ତବିକାରୀ, ଧନହୀନ କି ନିଚ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସଦ୍ଗୁଣୀ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା। ପତିଠାରୁ ବଡ଼ ଆତ୍ମୀୟ କେହି ନାହିଁ; ସେ ସବୁଠାରେ ଉଚ୍ଚ, ତପସ୍ୟାର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପରି। ଦୁର୍ଗୁଣୀ ନାରୀମାନେ ପତିର ଗୁଣ ଅପରାଧ ବୁଝିନଥିବା, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଲେ। ଏହିପରି ନାରୀମାନେ ଅପମାନ ଓ ଧର୍ମଚ୍ୟୁତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ତୁମ ଭଳି ଗୁଣବତୀ ଓ ଜଗତ୍ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ ନାରୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଚଲନ୍ତି, ଧର୍ମପାଳକମାନେ ଯେପରି। ତେଣୁ, ପତିନିଷ୍ଠା ଓ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରୁହି, ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ଧର୍ମସହଚରୀ ହେଉ; ଏହାରୁ ତୁମେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଧର୍ମ ଉଭୟ ଲାଭ କରିବ।" ଏହିପରି ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ମହିଳାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେପରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେଁ ଯେ ପତି ନାରୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟ। ଯଦି ମୋ ପତି ଦୁଷ୍ଟ ହେବେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅବିଚଳିତ ଭାବେ ସେବା କରିବି। ତେଣୁ ଯଦି ସେ ନୀତିବାନ୍, ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଦୟାଳୁ, ଆତ୍ମନିୟମୀ, ଏବଂ ବଡ଼ ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ବାପା-ମା ଭଳି ପ୍ରିୟ, ତେବେ ତ ଅଧିକ କଥା ନାହିଁ। ଯେପରି ରାମ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାଜା ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କୁ କେବଳ ଏକଥର ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାତୃସମ୍ମାନ ଦେଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଅହଂକାର ରହିନାହିଁ। ଏହି ବନରେ ଆସିବା ସମୟରେ ମୋ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ମୋତେ ଯାହା ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଥି ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏବଂ ବିବାହ ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ସାକ୍ଷୀରେ ମୋର ମାତା ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମନେ ରଖିଛି।” ଏହିପରି ଧର୍ମ, ପତିବ୍ରତା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦର ମଧୁର ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।