ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭରତ, ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ, ଏକ ଋଷିର ଭଳି ବାଲ୍କ ଭୂଷଣ ଓ ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କ ଫେରିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଭରତ ରାମଙ୍କ ପଦୁକାକୁ ଅଭିଷେକ କରି, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ କରିଥିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ପଦୁକାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭରତ ନିତିରେ ପଦୁକାଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସିଥିଲା, ଭରତ ପ୍ରଥମେ ପଦୁକାକୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ଉଚିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଏବଂ ପନ୍ଦର ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଭରତ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ମୁନିମନ୍ଦଳୀର ଉତ୍କଳାନ୍ତି ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ଓ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପୂର୍ବରେ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରୁଥିବା ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ଅତି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, କୌଣସି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଭାବରେ ଚୁପଚାପ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଉଦ୍ବିଗ୍ନତା ଦେଖି ରାମ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ ଓ ମୁନିମନ୍ଦଳୀର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଶା କରେ ମୋର କୌଣସି ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହାରେ ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଆଶା କରେ ମୋ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଅସାବଧାନତା କରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ। ଆଶା କରେ ସୀତା, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ମୋତେ ଅନୁସୂତ, କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ।” ଏପରେ ବର୍ଦ୍ଧଜ୍ୟ ବୟସ୍ ଓ ତପସ୍ୱାରେ ବୃଦ୍ଧ ମୁନି, କମ୍ପିତ ଶରୀରରେ, ଦୟାମୟ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଓ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ କି? ମୁନିମନ୍ଦଳୀର ଉଦ୍ବିଗ୍ନତା କେବଳ ତୁମ ଦ୍ୱାରା; ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃସ୍ଥିତି ଦେଖି ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଖରା ନାମକ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଅଛି, ଯିଏ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ଜନସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଉପଡ଼ି ଦେଇଛି। ସେ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ମମ, ମାନବ ଭକ୍ଷକ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମକୁ ସହିପାରିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଏଠାରେ ବାସ କରିବାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତିରେ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅପରିଚୟ ରୂପରେ ଆସି, ଭୟାନକ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ଅପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଅନ୍ୟ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛନ୍ତି। ଆଶ୍ରମରେ ଲୁଚି ରହି, ଅଳ୍ପ ଧର୍ମବଳ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତିରେ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ହବନ କାମ୍ବା ଓ ପାତ୍ର ଚୋରି କରି, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳ ଦେଇ ନିମ୍ନ କରି, ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ବରେ ପାତ୍ର ଭଙ୍ଗ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆଶ୍ରମ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଲାରୁ, ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଓ ଆଜି ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାମ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ କ୍ଷତି ଦେବାପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଏଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଅଟବୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ପ୍ରଚୁର; ଆମେ ଆମ ପୁରାତନ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବା। ଖରା ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲା; ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ଆମ ସହିତ ଚାଲିଯାଉ। ଯେଉଁଜଣ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ନେଇ ସଦା ଅନିଶ୍ଚିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଟକିବା। ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ ଅଧିକ କଥା କହି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁନିମନ୍ଦଳୀର ମୁଖ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ରାମ ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହିତ ଚାଲି, ମୁନିମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ଅନୁମତି ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ତଥାପି, ରାଘବ ଏଠାରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ମୁନିମନ୍ଦଳୀ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଘବ ଚିନ୍ତା କରି, ଅନେକ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏଠାରେ ଭରତ ମୋତେ ଦେଖିଥିଲେ, ମୋ ମାନେ ଓ ଏୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ମନେ ଆସିଥିଲେ; ଏହି ସ୍ମୃତି ମୋର ମନକୁ ସଦା ଦୁଃଖିତ କରେ। ଭରତ ଏଠାରେ ଶିବିର ଶିରେ ଦେଇଥିଲାରୁ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମଳ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଅତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବା ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବି, ରାଘବ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସିତ ରାଘବ ଏତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ନମସ୍କାର କଲେ; ଏତ୍ରି ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସଦୃଶ ଆଦର କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସ୍ୱୟଂ ଆଶ୍ରମର ସମସ୍ତ ଆତିଥ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସଜାଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ଏତ୍ରି ମୁନି ତାଙ୍କ ବୟସ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ, ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର କଲ୍ୟାଣରେ ନିଷ୍ଠା, ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କଥା କହିଲେ। ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ସତର ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ଏହି ପବିତ୍ର ଏପିକ ରାମାୟଣରେ।