ଭାରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଶୋକାକୁଳ ହେଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପରି ଦେହରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ ଥିଲା, ସେ ରାମଙ୍କ ପୁନଃଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ ରହିଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କ ପଦୁକାକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ କରି, ନିଜେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରହିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ପଦୁକାଙ୍କ ଆଧିନରେ ଚାଲାଉଥିଲେ। ଭାରତ ସଦା ବିଭବ ଓ କୌଣସି ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପ୍ରଥମେ ପଦୁକାକୁ ଦର୍ଶାଇ, ପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୧୫ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଭାରତ ଚଳିଯିବା ପରେ, ରାମ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପୂର୍ବ ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜର ଦୃଷ୍ଟି, ଭୃକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ଚୁପଚାପ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି, ରାମ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ ଓ ହସ୍ତ ଯୋଡି ତପସ୍ବୀମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ମୁଁ କୌଣସି ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରିଛି କି? କିମ୍ବା ମୋର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛନ୍ତି କି? ନାହିଁ କି ସୀତା ଆପଣମାନେ ପ୍ରତି କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଚିତ କିଛି କରିଛନ୍ତି?” ତପସ୍ବୀ, ବୟସ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରିୟ, ସୀତା ମହିଳା ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ସେ କେବେ ଅନୁଚିତ କାମ କରିପାରିବେନି। ଏହି ଚିନ୍ତା ତପସ୍ବୀମାନେ ଦେବୀମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉଛି; ଦାନବମାନଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଖର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଅଛି, ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନର ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଛି। ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ନିଷ୍ଠୁର, ମାନବ ଭକ୍ଷକ, ଓ ଅହଂକାରୀ। ତୁମେ ଏଠି ଆସିବା ପରେ ଦାନବମାନେ ତପସ୍ବୀମାନେ ଉପରେ ଉପଦ୍ରବ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ବିଭତ୍ସ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାତ୍ର, ଅଞ୍ଜଳି ଚୋରି କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଦେଇ ନିବାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଓ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ ଜଳପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆଶ୍ରମ ଅପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ରାମ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଏଠାରୁ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଖର ତୁମେ ଉପରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି, ତୁମେ ଚାହିଲେ ଆମ ସହିତ ଚାଲିପାରିବ। ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ନହେଲେ କାହା ପାଇଁ ଏଠି ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ରାମ ଅଧିକ କଥା କହି ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରୁହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡି ଚଳିଗଲେ। ରାମ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଏକ ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପୁଣି ଫେରିଲେ। ତଥାପି, ତପସ୍ବୀମାନେ ଛାଡିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତପସ୍ବୀମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୧୬ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ, ତପସ୍ବୀମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାମ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ବହୁତ କାରଣରୁ ଏଠି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏଠି ଭାରତ ମୋତେ ଦେଖିଥିଲେ, ମୋର ମାନେ ଏଠି ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଥିଲେ; ଏହି ସ୍ମୃତି ମୋର ମନକୁ ସଦା ବିୟଥିତ କରେ।” ଏଠି ଭାରତ ତାଙ୍କ ଶିବିର ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଳରେ ମାଟି ବହୁତ ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ, ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାମ, ଅତ୍ରି ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ଅତ୍ରି ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଦେଲେ। ନିଜେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମହାନୀୟ ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଆଦର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।