ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଗାଡ଼ିରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଭାଇ ରାମ ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗର ଭାବରେ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏହି ସୁନାର ସାଜିତ ପଦୁକା ରାଜ୍ୟର ମଙ୍ଗଳର ଭାର ବହିଛି ।” ଭରତ ଏହି ତ୍ୟାଗର ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତ୍ୱରାତ୍ୱରି ଏହି ପବିତ୍ର ପଦୁକା ଉପରେ ଛତା ଧର । ଏହି ପଦୁକା ଓ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି । ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ମିତ୍ରତାରୁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି । ରାଘବ ଫେରିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି । ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଓ ପଦୁକା ଦୁହିଁଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇବି । ତାପରେ ମୋ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ରାଘବ ସହିତ ମିଶି, ରାଜ୍ୟ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ମୋ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ହେବି । ଯେତେବେଳେ ପଦୁକା ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେବ । କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷେକିତ ହେବେ ଏବଂ ଜନମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ମୋର ଆନନ୍ଦ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମିଳୁଥିବାଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଅଧିକ ହେବ ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ସମୟରେ, ଭରତ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଋଷି ପରି ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରହି, ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ସ୍ନେହ ଓ ତାଙ୍କ ଆଗ୍ୟା ପାଳନ କରି, ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଆଶାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ । ପଦୁକାଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଶାସନ କ୍ରିୟା ଏହି ପଦୁକାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କଲେ । ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସୁଥିଲା, ସେ ପ୍ରଥମେ ପଦୁକାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ । ଏହିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ପଦୁକାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଅଧିକାର ଦେଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିୟମରେ ଅନୁସାରେ ଏହି ଭାର ସମ୍ଭାଳିଲେ । ଏହିପରି ଭାବେ ମହାନ୍ତି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୧୫ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଭରତ ଯିବା ପରେ, ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଦେଖିଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ତପସ୍ବୀମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଉଥିଲେ । ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଭୂଉଲ୍ଲା ଭୃକୁଟି ଚିତ୍ତରେ ଅସନ୍ତୋଷ ନେଇ ଆପସରେ ଚୁପ୍ଚାପ କଥା ହେଉଥିଲେ । ଏହି ଚିନ୍ତା ଦେଖି, ରାମ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ ଓ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ଆଶ୍ରମର ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ପୂର୍ବ କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କି ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ ହୋଇଛି? ମୋ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି କି? ସୀତା, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ଓ ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ମନ ଦେଇଛି, ସେ କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି କି?” ତାପରେ, ବର୍ଦ୍ଧ ବୟସ୍କ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ପରିପକ୍ୱ ମୁଖ୍ୟ ଋଷି କ୍ପମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୟାଳୁ ରାମ, ଏଠି କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ବିଶେଷକରି ନୀତିମତୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ । ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ । ଦାନବମାନେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଖର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଅଛି, ଯିଏ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ସେ ଜନସ୍ଥାନର ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଉଖାଡ଼ି ଦେଇଛି । ସେ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ମାନବ ଭକ୍ଷକ, ଅଭିମାନୀ ଓ ଅସୁଭାବିକ, ଆପଣଙ୍କୁ ସହିପାରେନି । ଆପଣ ଏଠାରେ ଆସିବା ପରଠାରୁ ଏହି ଦାନବମାନେ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ତାତ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦ୍ରୂପ ଆକୃତିରେ ଆସି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଅପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦୃତ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି । କେବେ କେବେ ଚୁପ୍ଚାପ ଲୁଚି ରହି, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି । ସେମାନେ ହୋମ କରିବା ଉପକରଣ ଚୋରି କରି ନେଉଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଦେଇ ନିବାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ ଜଳପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏଠାରୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ଓ ମୋତେ ଆଜି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ତେଣୁ, ରାମ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଶରୀରିକ କ୍ଷତି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିବାଉଚିତ । ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ପ୍ରଚୁର ଅଛି । ମୁଁ ମୋ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ପୁନି ପୁରୁଣା ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି । ଖର ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଥିଲା, ଯଦି ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆମ ସହ ଏଠାରୁ ଯିବେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତ ରହେ, ସେଠାରେ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଅସୁବିଧାଜନକ ।” ରାମ ଅଧିକ କଥା କହି ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ମୁଖ୍ୟ ତପସ୍ବୀ ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ ।