ଅୟୋଧ୍ୟା ଶହର ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦ ଓ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଲୋକେ ଆହୁରି ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ମାଳା ଧାରଣ କରୁନଥିଲେ, ନ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶହରର ଯେଉଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଥିଲା, ସେଥିରେ ଏବେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯାଇଛି; ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ରାତିରେ ଆଗି ନ ଜଳିଲେ ଖାଲି ଖାକ ଅଛି। ଭାରତ ମନେ କରୁଛନ୍ତି, କେବେ ମୋ ଭାଇ ରାମ ପୁନିଥରେ ଏଠିକୁ ଫେରିବେ, ଯେଉଁପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଆସି ମାଟିକୁ ଶିତଳତା ଦେଉଛି, ସେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଯିବେ। ଏଠିର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଯୁବକମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶୋଭାମୟ ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଗର୍ବିତ ଚାଳେ ଚାଲୁଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଏବେ ରାଜା ନାହାନ୍ତି, ଏକ ଶେର ବିହୀନ ଗୁହା ପରି ନିର୍ଜନ ଅଟାଳିକା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଭିତର ଭାଗ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଏବେ ଆଲୋକ ନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗର ମଧ୍ୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଏକଶଏ ଚାରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାନ୍ୟ ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଇ, ନିଜ ମନର ଦୁଃଖ ନେଇ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ସେଠି ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଫେରି ଆସି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ।" ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଭାରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ। ଭାଇ ପ୍ରତି ତୁମର ଏହି ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ତମ। ଏପରି ଭାଇ ପ୍ରେମ ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ତୁମକୁ କିଏ ନ ପସନ୍ଦ କରିବ?" ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ତାହା ଭାରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଓ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ରଥ ଯୋଗ କର।" ପରେ ଭାରତ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ରଥ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସମ୍ମୁଖରେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଶହରବାସୀମାନେ ବି ଭାରତଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭାରତ, ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପାର ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସହ, ରଥରେ ଦଢ଼ି ରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠି ରଥରୁ ଅବତରି, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଭାଇ ଯେଉଁପରି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡିତ ପାଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟର ମଙ୍ଗଳ ଭାର ବହନ କରୁଛି।" ଭାରତ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ସମସ୍ତ ପୌରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶୀଘ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ଉପରେ ଛତ୍ର ଧର; ଏହି ପାଦୁକା ଓ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଛି। ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ମିତ୍ରତାରେ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଫେରି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବି।" "ଏହି ପାଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା ପରେ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିବି। ତାପରେ ମୋ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ରାଘବଙ୍କ ସହ ମିଶିବି, ରାଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ହେବି। ପାଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୋଦରେ ରହିବେ, ତେବେ ମୋର ସମ୍ମାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ରାଜ୍ୟରୁ ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ତଳମଳାଉଥିବା, ମହାନ ଭାରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହ ଶାସନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ତ୍ୟାଗୀ, ବଳିଶାଳୀ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଋଷି ପରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିବାସ କଲେ। ଭାଇ ପ୍ରତି ଅପାର ପ୍ରେମ, ରାମଙ୍କ ଆଗ୍ୟା ପାଳନରେ ଅଟୁଟ ଓ ନିଜ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅବିଚଳିତ ଥିଲେ। ପାଦୁକାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଭାରତ ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ଅଧୀନରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। ଯେଉଁ କାମ ହେଉଥିଲା କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସୁଥିଲା, ଭାରତ ପ୍ରଥମେ ଏହା ପାଦୁକାକୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ତାହା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶଏ ପନ୍ଦର ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଭାରତ ଯିବା ପରେ, ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟର ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ। ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ଆଖି ଓ ଭୃକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ଆପସରେ ଗୁପ୍ତ କଥା ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଅଶାନ୍ତି ଦେଖି ରାମ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳା ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ମୁଁହ ଜୋଡ଼ି ପ୍ରଧାନ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଭଗବନ୍ତ, ମୋର କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ତ୍ରୁଟି ହୋଇଛି କି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି?