ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଳସିଗଲେ; ସେମାନେ ଆଉ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର ଓ ତାଜା ମାଳା ପିନ୍ଧି ନଉତି, ଅପରିମିତ ବିରହରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ରହିଲେ। ପୁରୁଷମାନେ ମଧୁର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଆଉ ବାହାରେ ଘୁଡ଼ିବାକୁ ଯାନ୍ତିନା, ନଗରରେ କୌଣସି ପର୍ବ ପାଳନ ହେଉନାହିଁ; ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବିରହ। ଭାରତ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ରାମ ସହ ଏହି ନଗରର ଚମକ୍ ଅପସାରି ଗଲା; ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଉ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁନାହିଁ, ଯେପରି ରାତିରେ କେବଳ ଖାକ ରହିଥିଲେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ।” ସେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, “କେବେ ମୋ ଭାଇ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଖୁସି ଦେବେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ବଦଳ ଆଣିଥିବା ମେଘ?” ଅୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ଆଉ ଯୁବକମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ; ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଗର୍ବିତ ଚାଲି ଆଉ ଘୁଡ଼ିବାକୁ ଯାନ୍ତିନା। ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ କଥା କହି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ବେପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏକ ସିଂହ ବିହାର କରିଥିବା ଗୁହା ପରି। ଭିତର ଗୃହ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଚମକ୍ ଅପସାରି ଯାଇଥିଲା, ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, ଦେବମାନେ ବିହାର କରିଥିଲେ ପରି। ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାରତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏଠିରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତାମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସିବାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଏଠି ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ବିରହ ସହିବି।” ଭାରତ କହିଲେ, “ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୋ ଶିକ୍ଷକ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କର ଫେରିବା ପରେ ସେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିବେ, ଏହି ମହାନ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଭାରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ବହୁତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଭାଇ ପ୍ରେମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ।” ସେମାନେ ଅଧିକ କହିଲେ, “ତୁମେ ସଦା କୁଟୁମ୍ବ ପ୍ରତି ଦେଖା ଦେଉଥିବା, ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ କେ ଅନୁମୋଦନ କରିବେନା?” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଏହି ମନପସନ୍ଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ଅପନ ରଥ ଯୋଗାଇବାକୁ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ। ଖୁସି ମୁଖରେ, ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭାରତ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ତୀବ୍ର ଖୁସିରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଚାରିପାସେ ଘିରି, ରଥ ଚଲାଇ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଇଲେ। ଆଗରେ ବଶିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ। ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରି, ଭାରତଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭାରତ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଓ ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଅଟୁଟ, ଚାଲିବା ସମୟରେ ରଥରେ ଦଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡରେ ରାମଙ୍କ ପଦୁକା ଧରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଇଲେ। ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭାରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥରୁ ଉତରି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ତ୍ୟାଗର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ପଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହିଛି।” ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ ଅପାର, ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ଉପରେ ଛତା ଧରିବାକୁ ଦିଅ; ଏହି ପଦୁକା ଓ ମୋ ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାୟ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ବସିଛି। ମୋ ଭାଇ ମୈତ୍ରୀରୁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ରଖିବି, ଯାଁଯାଁ ରାଘବ ଫେରିବେ।” ଭାରତ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବି, ତାଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖିବି। ଏହି ଭାର ଦେଇ ରାଘବ ସହ ମିଶି, ରାଜ୍ୟ ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୋ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିବି। ପଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୁଁ ପାପମୁକ୍ତ ହେବି। କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷେକ ହେଲେ ଓ ଜନମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୋ ଖୁସି ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଚାରିଗୁଣା ହେବ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଶୋକାକୁଳ ରହିଲେ। ଭାରତ, ବିରାଟ ଶୂର, ଚମ୍ଡା ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ତପସ୍ବୀ ପରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ସେନା ସହ ବସିଲେ। ଭାରତ, ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଅଟୁଟ, ରାମଙ୍କ ଫେରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଓ ନିଶ୍ଚୟପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ। ପଦୁକାକୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଭାରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଶାସନ ପଦୁକାକୁ ଦେଇ ଚାଲାଇଲେ। ଏପରି ଭାରତ, ପଦୁକାକୁ ଅଭିଷେକ କରି, ସଦା ତାଙ୍କ ଅଧିନରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଥିଲେ। କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଦାନ ଆସିଲେ, ଭାରତ ପ୍ରଥମେ ପଦୁକାକୁ ଦେଉଥିଲେ, ପରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ। ଏଠିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଭାରତ ଯାଇବା ପରେ, ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟର ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିଲେ, ତିନି ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଶାନ୍ତ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଭୃକୁଟି ଦେଖି, ସେମାନେ ଶଙ୍କାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଚୁପଚାପ ଏକାପାଖା କଥା ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି, ରାମ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଓ ହାତ ଯୋଡି ସେ ଆଶ୍ରମ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଏଠିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।