ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ ପରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଆଗରୁ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରଥ, ହସ୍ତି, ଘୋଡା ଓ ରଥଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଏବେ ସେ ସବୁ ଶବ୍ଦ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଯୁବତୀମାନେ ବି ଦୁଃଖରେ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ରହିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଆର ସନ୍ଦଳ, ଅଗରୁ ଓ ତାଜା ମାଳା ଧରି ନାଆଁ ଶୋଭା ପାଇଁ ଉପକରଣ କରୁନାହାନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ମଧୁର ମାଳା ଧରି ଆର ମାନ୍ୟ ଚାଲିବାକୁ ବାହାରୁନାହାନ୍ତି, ଉତ୍ସବ ମାନାଯାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଅଛନ୍ତି। ଭରତ ଭାବୁଛନ୍ତି, "ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଏହି ସହରର ଦୀପ୍ତି ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଆର ଚମକୁନାହିଁ, ଯେପରି ରାତି ଅଗ୍ନିର ଭସ୍ମ ମାତ୍ର ରହିଥାଏ।" ସେ ଆଶା କରିଛନ୍ତି, "କେବେ ମୋ ଭାଇ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବଦଳ ଆଣିଥିବା ମେଘ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ?" ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁବକମାନେ ଶୋଭା ଦେଇ ଚାଲିନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ କହି, ଭରତ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଯାହା ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ, ସିଂହ ବିହୀନ ଗୁହା ପରି। ଭିତର ଭାଗ ଦିଖି ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ଦିନ ପରି ଯେଉଁଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଗୃହ ଅନ୍ଧାରା ଓ ନିରଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଇଛି। ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଭରତ ନିଜ ମାଆମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବରିଷ୍ଠଜନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କ ଫେରିବା ପରେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇବି, କାରଣ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁଜାରୀ ଵଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଏକଦମ ଉତ୍ତମ; ଭାଇପ୍ରତି ତୁମର ଭାବ ଏହି କଥାକୁ ଉଚିତ କରିଛି। କିଏ ତୁମେ ମାନନାହିଁ, ତୁମେ ସଦା କୁଟୁମ୍ବ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ, ଭାଇପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଛ? " ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ରଥ ଯୁଗ୍ମ କର।" ଖୁସି ମୁଖରେ ସେ ନିଜ ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଜାରୀମାନେଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଚାଲିପଡ଼ିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଵଶିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଲେ। ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହସ୍ତି, ଘୋଡା ଓ ରଥର ଭିଡ଼ ଭରତଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ, ସହରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଛନ୍ତି। ଭରତ, ନ୍ୟାୟସୀଳ ଓ ଭାଇପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ, ରଥରେ ଦଉଡ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ, ରଥ ଉପରେ ରାମଙ୍କ ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ପରିତ୍ୟାଗ ପରି; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ପଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟର ଭାର ସହିବାକୁ ଦିଆଯାଇଛି।" ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଭରତ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ପଦୁକା ଉପରେ ଛତା ଧର; ଏହି ପଦୁକା ଓ ମୋ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ। ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ରଖିବି।" "ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ରାଘବକୁ ଫେରାଇ ଦେବି, ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖିବି। ମୋ ଭାର ହଳକୁ ହେବା ପରେ ରାଘବ ସହିତ ମିଶିବି, ରାଜ୍ୟ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସେବା କରିବି। ପଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ରାଘବକୁ ଦେଇ, ମୁଁ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବି।" "କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷେକ ହେବା ଓ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେବା ସମୟରେ, ମୋ ଆନନ୍ଦ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରାଜ୍ୟର ଚାରିଗୁଣ ହେବ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଶୋକରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ଭରତ, ବଳକପାଟ ଓ ଜଟା ଧରି, ମୁନି ପରି ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ। ଭାଇପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ, ରାମଙ୍କ ଫେରିବାକୁ ଆଶା ରଖି, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ପଦୁକା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ପାଳନ ଏହି ପଦୁକାକୁ ଦେଇ ଚାଲିଲେ। ଏହି ପଦୁକା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଭରତ ସଦା ପଦୁକା ଅଧିନେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସିଲେ, ପ୍ରଥମେ ପଦୁକାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅନ୍ୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୋଇଯାଉଛି। ଭରତ ଯିବା ପରେ, ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟ ଆଶ୍ରମରେ ବସି, ତପସ୍ୱୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ରାମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଆଶ୍ରମରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପୂର୍ବରେ ବସିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଚୁପଚାପ ଆପଣାପଣି ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଭୃକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଇଂଗিত କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୋଇଯାଉଛି।