ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି – ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖ ଓ ବରତଙ୍କ ଦୟାଶୀଳ ଚିତ୍ତ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଭଳି ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ତେଲ ଓ ଉତ୍ତମ ଭସ୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ନିଷେଧ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଶହର ଏକ ମେଘାଛାଦିତ ରବିର ଭଳି ଅନ୍ଧାରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡିଥିବାବେଳେ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ – “ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ର ଗଭୀର ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ସୁଗନ୍ଧ ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ମିଶିଯାଇଛି; ଅଗର ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ଦିଗ୍ବ୍ୟାପୀ ହୋଇନାହିଁ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଶୂନ୍ୟ ଘୋଡାର ନିମ୍ନ ରବ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଘଣ୍ଟି, ରଥ ଚାଳନାର ଗୁଞ୍ଜଣ – ଏସବୁ ଏଠି ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ନିଷ୍କାଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଳଙ୍କାର, ଚନ୍ଦନ, ଅଗର ଓ ତାଜା ମାଳା ପିନ୍ଧିବା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି। ଯୁବକମାନେ ଉତ୍ତମ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ ଘୁଡିବା, ଉତ୍ସବ ମନାଇବା ଏବେ ହେଉନାହିଁ – ଶହର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ରାମ ଚାଲିଯିବା ସହିତ ଏହି ଶହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମିଶିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଭସ୍ମ ଭରି ରାତି ଭଳି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଭଳି ଫେରିବେ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଖୁସି ଦେବେ, ଯେପରି ମେଘ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଶୀତଳତା ଆଣେ? ଅୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଏବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଣ୍ଡି ଯୁବକମାନେ ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଘୁଡିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରି କଥା କହି, ବରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ – ଏକ ସିଂହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଗୁହା ଭଳି ଶୂନ୍ୟ। ତାଲେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଜ୍ୟୋତି ବିହୀନ ଦେଖିଲେ – ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ ଭଳି, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଭଳି। ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବରତ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଜଡ଼ାଇଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚଉଦ ସର୍ଗାର ଶେଷ ହେଉଛି। ତାପରେ ବରତ ନିଜ ମାତାମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦୃଢ଼ ଦୟାଶୀଳ ଚିତ୍ତରେ ଦୁଃଖରେ ତଳି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ – “ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଉଛି; ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଏଠି, ରାଘବ ବିନା, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେ ଉତ୍ତମ ଓ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ରାଜା।” ବରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଦୟାଶୀଳ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ – “ବରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଭାଇପ୍ରେମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଉଚିତ କଥା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ। ତୁମେ ଦୟାଶୀଳ, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିବା – କିଏ ତୁମେ ଅନୁମୋଦନ କରିବେ ନାହିଁ?” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଆଶାପ୍ରଦ କଥା ଶୁଣି, ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ – “ମୋ ରଥ ଯୋଗ କର।” ଖୁସି ମୁହଁରେ, ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ତେଜସ୍ୱୀ ବରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦ୍ୱେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଆଗରେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବ ଦିଶାକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥର ଭିଡ଼, ବରତଙ୍କ ପଛରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଯାଇଛନ୍ତି। ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ବରତ, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼, ରଥରେ ଦଣ୍ଡି ରାମଙ୍କ ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡିରେ ରଖି ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବରତ ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଉତରି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ – “ମୋ ଭାଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ପଦୁକା ରାଜ୍ୟର ଭାର ଉଠାଇଛି।” ବରତ, ଦୁଃଖରେ ତଳି, ତ୍ୟାଗର ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡିରେ ରଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ – “ଏହି ପଦୁକାରେ ଶୀଘ୍ର ଛତା ଧର; ଏହି ପଦୁକା ଓ ମୋ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମ ରହିଛି। ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ମିତ୍ରତାରୁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବି। ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବି, ରାମଙ୍କ ପଦ ପଦୁକା ସହିତ ପ୍ରণାମ କରିବି। ଏପରି ଭାର ମୁକ୍ତ ହେଇ, ରାଘବ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସେବାରେ ନିବେଶିତ ହେବି। ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଇ, ମୁଁ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବି। କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ ଓ ଜନମାନେ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ମୋ ଖୁସି ଓ ଯଶ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଅଧିକ ହେବ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଶୋଚନା କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ। ଶୂଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ଋଷି ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ବରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ। ବରତ, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼, ରାମଙ୍କ ଫେରିବାର ଆଶାରେ, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ପଦୁକାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ବରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସି, ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ପାଳନ ପଦୁକାକୁ ଅର୍ପିଲେ। ଏପରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ ସଦା ପଦୁକା ଅଧୀନରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଭାଇପ୍ରେମ, ତ୍ୟାଗ ଓ ନିଷ୍ଠାର ଦୃଶ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।