ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀର ସେଇ ସମୟ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଥିଲା—ଯାହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର ଭଳି ଟାଣି ଧରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାହା ତୀରରେ କଟାଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତାହାର ତାଣ୍ଡ ଛିଡ଼ିଯାଇଛି। ଏହା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଯୁବତୀ, ନିର୍ଭୀକ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଦ୍ୱାରା ଅଚାନକ ତ୍ୟାଗିତ, ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କୁମ୍ଭୀର ଥିଲେ, ତାହାର କୂଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଓ ପଦ୍ମ ମଲୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏହି ନଗରୀ ଏକ ଦୁଃଖିତ, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନା ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ଶୋକ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ଉନ୍ମାନ ଓ ଭୂଷଣ ରହିତ। ଏଠାରେ ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଲୁଚିଯାଏ, ନୀଳ ମେଘ ତଳେ ତାହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର, ମହାନ୍ୟସୀ ଭରତ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବପରି ଗଭୀର ଓ ରମ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ, ଅଗରୁ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଏବେ ଚାରିପାଖରେ ମିଶିଯାଉନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ ପରେ ଏହି ନଗରୀରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥ, ଅଶ୍ୱର ମୃଦୁ ହ୍ରେଷା, ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତୀର ଗଜନାଦ ଓ ରଥର ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଅପରିଚିତ ହୋଇଯାଇଛି। ରାମ ନ ଥିବାରୁ ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଏବଂ ତାଜା ମାଳ୍ୟରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହେଉନାହାନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ମଧୁର ମାଳ୍ୟ ପିନ୍ଧି ମିଳନ ଯାତ୍ରା କରୁନାହାନ୍ତି, ନଗର ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଉତ୍ସବ ମନାଉନାହାନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ରାମ ସହିତ ଏହି ନଗରର ତେଜ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏଠି ଏକ ତାମ୍ର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଖାକ ଅଛି, ଆଲୋକ ନାହିଁ। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଫେରିବେ, ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଆସି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଯେପରି ଶିତଳତା ଆଣେ, ସେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ?” ସେଠାରେ ଏବେ ମୁଖ୍ୟ ସଡକ ଯୁବକମାନେ ରମ୍ୟ ପୋଶାକରେ ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଚଲୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଏଭଳି ଅନେକ ମନ୍ତବ୍ୟ କରି, ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ, ଏକ ସିଂହ ବିହୀନ ଗୁହା ପରି ଶୂନ୍ୟ। ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ ପରି ଅଲୋକହୀନ, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି, ସଂଯମୀ ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପାତ କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଏକଶେ ଚାରି ଦଶମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ମାନ୍ୟସୀ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ମୋ ଶିକ୍ଷକ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେ ମହାନ୍ୟସୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଭାବନା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୂଜାରି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ। ଭାଇ ପ୍ରେମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ନିଜ ପରିବାର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଅଟୁଟ, ଧର୍ମମାର୍ଗୀ, ତାଙ୍କୁ କେ ନ ପସନ୍ଦ କରିବେ?” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଏହି ମନୋହର ଓ ଇଚ୍ଛାନୁକୂଳ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଭରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ରଥ ଯୋଗ କର।” ସେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୂଜାରିମାନେଙ୍କ ସହ ସ୍ୱିଫ୍ଟ ରଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଆଗରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚଲିଗଲେ। ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ସେଇ ବୃହତ୍ ସେନା, ହସ୍ତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ଭରତଙ୍କ ସହ ସହରବାସୀମାନେ ଯାଉଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭାଇ ପ୍ରେମୀ ଭରତ ଚିତ୍ର ରଥରେ ଦୃତ ଗତିରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ମାଥାରେ ରାମଙ୍କ ପଦୁକା ଧରିଥିଲେ। ତାପରେ ଭରତ ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ଭାଇ ଯେପରି ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁପରି ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ପଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟର କ୍ଷେମ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଛି। ଏହି ତ୍ୟାଗ ପଦୁକା ମୋର ମାଥାରେ ଧରି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପୌରଜନଙ୍କୁ କହୁଛି—‘ଏହି ପୂଜ୍ୟ ପଦୁକା ଉପରେ ତ୍ରିଛତ୍ର ଧର; ଏହି ପଦୁକା ଓ ମୋ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।’ ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ମୌତ୍ରୀ ଭାବରେ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ରଖିବି ଯାଏଁ ରାଘବ ଫେରିନ ଆସନ୍ତି। ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଓ ପଦୁକା ଦେଖିବି। ତାପରେ ମୋର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ରାଘବଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ କରି, ରାଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୁଁ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବି। ଏହି ତ୍ୟାଗ ପଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। ଯେତେବେଳେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ଜନମାନସ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ହର୍ଷିତ ହେବେ, ମୋ ଆନନ୍ଦ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଏହି ରାଜ୍ୟର ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା ଉଜ୍ଵଳ ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଶୋକାକୁଳ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। ସେ, ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟାଧାରୀ ମୁନି ପରି ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।